Nie-Boska komedia

„Do błędów, nagromadzonych przez przodków, dodali to, czego nie znali ich przodkowie — wahanie się i bojaźń; — i stało się zatem, — że zniknęli z powierzchni ziemi i wielkie milczenie jest po nich”.

Bezimienny

„To be, or not to be, that is the question”.

Hamlet

Poświęcone Marii

CZĘŚĆ PIERWSZA

Gwiazdy wokoło twojej głowy — pod twoimi nogi fale morza — na falach morza tęcza przed tobą pędzi i rozdziela mgły — co ujrzysz, jest twoim — brzegi, miasta i ludzie tobie się przynależą — niebo jest twoim — chwale twojej niby nic nie zrówna. —

Ty grasz cudzym uszom niepojęte rozkosze. — Splatasz serca i rozwiązujesz gdyby wianek, igraszkę palców twoich — łzy wyciskasz — suszysz je uśmiechem i na nowo uśmiech strącasz z ust na chwilę — na chwil kilka — czasem na wieki. — Ale sam co czujesz? — ale sam co tworzysz? — co myślisz? — Przez ciebie płynie strumień piękności, ale ty nie jesteś pięknością. — Biada ci — biada! — Dziecię, co płacze na łonie mamki — kwiat polny, co nie wie o woniach swoich, więcej ma zasługi przed Panem od ciebie. —

Skądżeś powstał, marny cieniu, który znać o świetle dajesz, a światła nie znasz, nie widziałeś, nie obaczysz? Kto cię stworzył w gniewie lub w ironii? — Kto ci dał życie nikczemne, tak zwodnicze, że potrafisz udać Anioła chwilą, nim zagrząźniesz w błoto, nim jak płaz pójdziesz czołgać i zadusić się mułem? — Tobie i niewieście jeden jest początek —

Ale i ty cierpisz, choć twoja boleść nic nie utworzy, na nic się nie zda. — Ostatniego nędzarza jęk policzon między tony harf niebieskich. — Twoje rozpacze i westchnienia opadają na dół i Szatan je zbiera, dodaje w radości do swoich kłamstw i złudzeń — a Pan je kiedyś zaprzeczy, jako one zaprzeczyły Pana. —

Nie przeto wyrzekam na ciebie, Poezjo, matko Piękności i Zbawienia. — Ten tylko nieszczęśliwy, kto na światach poczętych, na światach, mających zginąć, musi wspominać lub przeczuwać ciebie — bo jedno tych gubisz, którzy się poświęcili tobie, którzy się stali żywymi głosami twej chwały. —

Błogosławiony ten, w którym zamieszkałaś, jak Bóg zamieszkał w świecie, niewidziany, niesłyszany, w każdej części jego okazały, wielki, Pan, przed którym się uniżają stworzenia i mówią: „On jest tutaj”. — Taki cię będzie nosił gdyby gwiazdę na czole swoim, a nie oddzieli się od twej miłości przepaścią słowa. — On będzie kochał ludzi i wystąpi mężem pośród braci swoich. — A kto cię nie dochowa, kto zdradzi za wcześnie i wyda na marną rozkosz ludziom, temu sypniesz kilka kwiatów na głowę i odwrócisz się, a on zwiędłymi się bawi i grobowy wieniec splata sobie przez całe życie. — Temu i niewieście jeden jest początek.

ANIOŁ STRÓŻ

       Pokój ludziom dobrej woli — błogosławiony pośród stworzeń, kto ma serce — on jeszcze zbawion być może. — Żono dobra i skromna, zjaw się dla niego — i dziecię niechaj się urodzi w domu waszym. —

       przelatuje


CHÓR ZŁYCH DUCHÓW

       W drogę, w drogę, widma, lećcie ku niemu! — Ty naprzód, ty na czele, cieniu nałożnicy, umarłej wczoraj, odświeżony w mgle i ubrany w kwiaty, dziewico, kochanko poety, naprzód. —



       W drogę i ty, sławo, stary orle wypchany w piekle, zdjęty z palu, kędy cię strzelec zawiesił w jesieni — leć i roztocz skrzydła, wielkie, białe od słońca, nad głową poety. — Z naszych sklepów wynidź, spróchniały obrazie Edenu, dzieło Belzebuba — dziury zalepiem i rozwiedziemy pokostem — a potem, płótno czarodziejskie, zwiń się w chmurę i leć do poety — wnet się rozwiąż naokoło niego, opasz go skałami i wodami, na przemian nocą i dniem. — Matko naturo, otocz poetę!


Wieś — kościół — nad kościołem Anioł Stróż się kołysze.

[ANIOŁ STRÓŻ]

       Jeśli dotrzymasz przysięgi na wieki, będziesz bratem moim w obliczu Ojca niebieskiego.

       znika



Wnątrz kościoła — świadki — gromnica na ołtarzu. —

KSIĄDZ

       ślub daje

       Pamiętajcie na to. —


Wstaje para — Mąż ściska ręką żony i oddaje ją krewnemu — wszyscy wychodzą — on sam zostaje w kościele.

[MĄŻ]

       Zstąpiłem do ziemskich ślubów, bom znalazł tę, o której marzyłem — przeklęstwo mojej głowie, jeśli ją kiedy kochać przestanę. —


Komnata pełna osób — bal — muzyka — świece — kwiaty. — Panna Młoda walcuje i po kilku okręgach staje, przypadkiem napotyka męża w tłumie i głowę, opiera na jego ramieniu.

PAN MŁODY

       Jakżeś mi piękna w osłabieniu swoim — w nieładzie kwiaty i perły na włosach twoich — płoniesz ze wstydu i znużenia — o, wiecznie, wiecznie będziesz pieśnią moją. —


PANNA MŁODA

       Będę wierną żoną tobie, jako matka mówiła, jako serce mówi. — Ale tyle ludzi jest tutaj — tak gorąco i huczno. —


PAN MŁODY

       Idź z raz jeszcze w taniec, a ja tu stać będę i patrzeć na cię, jakem nieraz w myśli patrzał na sunących aniołów. —


PANNA MŁODA

       Pójdę, jeśli chcesz, ale już sił prawie nie mam. —


PAN MŁODY

       Proszę cię, moje kochanie. —


Taniec i muzyka.

Noc pochmurna — Duch zły pod postacią dziewicy, lecąc —

[DUCH ZŁY]

       Niedawnom jeszcze biegała po ziemi w taką samą porę — teraz gnają mnie czarty i każą świętą udawać. —

       leci nad ogrodem

       Kwiaty, odrywajcie się i lećcie do moich włosów. —

       leci nad cmentarzem

       Świeżość i wdzięki umarłych dziewic, rozlane w powietrzu, płynące nad mogiłami, lećcie do jagód moich. —



       Tu czarnowłosa się rozsypuje — cienie jej puklów, zawiśnijcie mi nad czołem. — Pod tym kamieniem zgasłych dwoje ócz błękitnych — do mnie, do mnie ogień, co tlał w nich! — Za tymi kraty sto gromnic się pali — księżnę dziś pochowano — suknio atłasowa, biała jak mleko,oderwij się od niej! — Przez kraty leci suknia do mnie, trzepocząc się jak ptak — a dalej, a dalej. —


Pokój sypialny — lampa nocna stoi na stole i blisko oświeca Męża śpiącego obok Żony. —

MĄŻ

       przez sen

       Skądże przybywasz, nie widziana, nie słyszana od dawna — jak woda płynie, tak płyną twoje stopy, dwie fale białe — pokój świątobliwy na skroniach twoich — wszystko, com marzył i kochał, zeszło się w tobie.

       przebudza się

       Gdzież jestem! — ha, przy żonie — to moja żona. —

       wpatruje się w Żonę.

       Sądziłem, że to ty jesteś marzeniem moim, a otóż po długiej przerwie wróciło ono i różnym jest od ciebie. — Ty dobra i miła, ale tamta... Boże — co widzę — na jawie —


DZIEWICA

       Zdradziłeś mnie.

       znika


MĄŻ

       Przeklęta niech będzie chwila, w której pojąłem kobietę, w której opuściłem kochankę lat młodych, myśl myśli moich, duszę duszy mojej...


ŻONA

       przebudza się

       Co się stało — czy już dzień — czy powóz zaszedł? — Wszak mamy jechać dzisiaj po różne sprawunki. —


MĄŻ

       Noc głucha — śpij — śpij głęboko. —


ŻONA
   Możeś zasłabł nagle, mój drogi? Wstanę i dam ci eteru


MĄŻ

       Zaśnij. —


ŻONA

       Powiedz mi, drogi, co masz, bo głos twój niezwyczajny i gorączką nabiegły ci jagody. —


MĄŻ

       zrywając się

       Świeżego powietrza mi trzeba. — Zostań się — przez Boga, nie chodź za mną — nie wstawaj, powiadam ci raz jeszcze. —

       wychodzi


Ogród przy świetle księżyca — za parkanem kościół. —

MĄŻ

       Od dnia ślubu mojego spałem snem odrętwiałym, snem żarłoków, snem fabrykanta Niemca przy żonie Niemce — świat cały jakoś zasnął wokoło mnie na podobieństwo moje — jeździłem po krewnych, po doktorach, po sklepach, a że dziecię ma się mi narodzić, myślałem o mamce. —


   Bije druga na wieży kościoła.


       Do mnie, państwa moje dawne, zaludnione, żyjące, garnące się pod myśl moją — słuchające natchnień moich — niegdyś odgłos nocnego dzwonu był hasłem waszym. —

       chodzi i załamuje ręce

       Boże, czyś Ty sam uświęcił związek dwóch ciał? czyś Ty sam wyrzekł, że nic ich rozerwać nie zdoła, choć dusze się odepchną od siebie, pójdą każda w swoją stronę i ciała, gdyby dwa trupy, zostawią przy sobie? —



       Znowu jesteś przy mnie — o moja — o moja, zabierz mnie z sobą. — Jeśliś złudzeniem, jeślim cię wymyślił, a tyś się utworzyła ze mnie i teraz objawiasz się mnie, niechże i ja będę marą, stanę się mgłą i dymem, by zjednoczyć się z tobą. —


DZIEWICA

       Pójdzieszli za mną, w którykolwiek dzień przylecę po ciebie? —


MĄŻ

       O każdej chwili twoim jestem. —


DZIEWICA

       Pamiętaj. —


MĄŻ

       Zostań się — nie rozpraszaj się jako sen. — Jeśliś pięknością nad pięknościami, pomysłem nad wszystkimi myśli, czegóż nie trwasz dłużej od jednego życzenia, od jednej myśli? —


Okno otwiera się w przyległym domu.

GŁOS KOBIECY

       Mój drogi, chłód nocy spadnie ci na piersi; wracaj, mój najlepszy, bo mi tęskno samej w tym czarnym, dużym pokoju. —


MĄŻ

       Dobrze — zaraz. —

       Znikł duch, ale obiecał, że powróci, a wtedy żegnaj mi, ogródku i domku, i ty, stworzona dla ogródka i domku, ale nie dla mnie.


GŁOS

       Zmiłuj się — coraz chłodniej nad rankiem. —


MĄŻ

       A dziecię moje — o Boże!

       wychodzi


Salon — dwie świece na fortepianie — kolebka z uśpionym dzieckiem w kącie — Mąż rozciągnięty na krześle, z twarzą ukrytą w dłoniach — Żona przy fortepianie.

ŻONA

       Byłam u Ojca Beniamina, obiecał mi się na pojutrze. —


MĄŻ

       Dziękuję ci.


ŻONA

       Posłałam do cukiernika, żeby kilka tort przysposobił, boś podobno dużo gości sprosił na chrzciny — wiesz — takie czokoladowe, z cyfrą Jerzego Stanisława. —

MĄŻ

       Dziękuję ci.


ŻONA

       Bogu dzięki, że już raz się odbędzie ten obrządek — że Orcio nasz zupełnie chrześcijaninem się stanie — bo choć już chrzczony z wody, zdawało mi się zawsze, że mu nie dostaje czegoś. —

       idzie do kolebki

       Śpij, moje dziecię — czy już się tobie coś śni, że zrzuciłeś kołderkę — ot, tak — teraz leż tak. — Orcio mi dzisiaj niespokojny — mój maleńki — mój śliczny, śpij. —


MĄŻ

       na stronie

       Parno — duszno — burza się gotuje — rychłoż tam ozwie się piorun, a tu pęknie serce moje? —


ŻONA

       wraca, siada do fortepianu, gra i przerywa, znowu grać zaczyna i przestaje znowu

       Dzisiaj, wczoraj ach! mój ty Boże, i przez cały tydzień, i już od trzech tygodni, od miesiąca słowa nie rzekłeś do mnie — i wszyscy, których widzę, mówią mi, że źle wyglądam. —


MĄŻ

       na stronie

       Nadeszła godzina nic jej nie odwlecze.—

       głośno

       Zdaje mi się owszem, że dobrze wyglądasz.


ŻONA

       Tobie wszystko jedno, bo już nie patrzysz na mnie, odwracasz się, kiedy wchodzę, i zakrywasz oczy, kiedy siedzę blisko. — Wczoraj byłam u spowiedzi i przypominałam sobie wszystkie grzechy — a nie mogłam nic znaleźć takiego, co by cię obrazić mogło. —


MĄŻ

       Nie obraziłaś mnie.


ŻONA

       Mój Boże — mój Boże!


MĄŻ

       Czuję, że powinienem cię kochać. —


ŻONA

       Dobiłeś mnie tym jednym: „powinienem”. — Ach! lepiej wstań i powiedz — „nie kocham” — przynajmniej już będę wiedziała wszystko — wszystko. —

       zrywa się i bierze dziecko z kolebki

       Jego nie opuszczaj, a ja się na gniew twój poświęcę — dziecko moje kochaj — dziecko moje, Henryku. —

       przyklęka


MĄŻ

       podnosząc

       Nie zważaj na to, com powiedział — napadają mnie często złe chwile — nudy. —


ŻONA

       O jedno słowo cię proszę — o jedną obietnicę tylko — powiedz, że go zawsze kochać będziesz. —


MĄŻ

       I ciebie, i jego — wierzaj mi.


Całuje ją w czoło — a ona go obejmuje ramionami — Wtem grzmot słychać — zaraz potem muzykę — akord po akordzie, i coraz dziksze.

ŻONA

       Co to znaczy?

       dziecię ciśnie do piersi. Muzyka się urywa.


Wchodzi Dziewica.

[DZIEWICA]

       O mój luby, przynoszę ci błogosławieństwo i rozkosz — chodź za mną. —

       O mój luby, odrzuć ziemskie łańcuchy, które cię pętają. — Ja ze świata świeżego, bez końca, bez nocy. — Jam twoja. —


ŻONA

       Najświętsza Panno, ratuj mnie! — to widmo blade, jak umarły — oczy zgasłe i głos jak skrzypienie woza, na którym trup leży. —


MĄŻ

       Twe czoło jasne, twój włos kwieciem przetykany, o luba. —


ŻONA

       Całun w szmatach opada jej z ramion. —


MĄŻ

       Światło leje się naokoło ciebie — głos twój raz jeszcze — niechaj zaginę potem. —


DZIEWICA

       Ta, która cię wstrzymuje, jest złudzeniem. — Jej życie znikome — jej miłość jako liść, co ginie wśród tysiąca zeschłych — ale ja nie przeminę. —


ŻONA

       Henryku, Henryku, zasłoń mnie, nie daj mnie — czuję siarkę i zaduch grobowy. —


MĄŻ

       Kobieto z gliny i błota, nie zazdrość, nie potwarzaj — nie bluźń — patrz — to myśl pierwsza Boga o tobie, ale tyś poszła za radą węża i stałaś się, czym jesteś. —


ŻONA

       Nie puszczę cię. —


MĄŻ

       O luba! rzucam dom i idę za tobą. —

       wychodzi


ŻONA

       Henryku — Henryku —

       mdleje i pada z dzieckiem — drugi grzmot


Chrzest — Goście — Ojciec Beniamin — Ojciec Chrzestny — Matka Chrzestna — mamka z dzieckiem — na sofie na boku siedzi Żona — w głębi służący.

PIERWSZY GOŚĆ

       po cichu

       Dziwna rzecz, gdzie Hrabia się podział. —


DRUGI GOŚĆ

       Zabałamucił się gdzieś lub pisze. —


PIERWSZY GOŚĆ

       A Pani blada, niewyspana, słowa do nikogo nie przemówiła.


TRZECI GOŚĆ

       Chrzest dzisiejszy przypomina mi bale, na które zaprosiwszy gospodarz, zgra się wilią w karty, a potem gości przyjmuje z grzecznością rozpaczy. —


CZWARTY GOŚĆ

       Opuściłem śliczną księżniczkę — przyszedłem — sądziłem, że będzie sute śniadanie, a zamiast tego, jako Pismo mówi, płacz i zgrzytanie zębów. —


OJCIEC BENIAMIN

       Jerzy Stanisławie, przyjmujesz olej święty?


OJCIEC I MATKA CHRZESTNA

       Przyjmuję. —


JEDEN Z GOŚCI

       Patrzcie, wstała i stąpa, jak gdyby we śnie. —


DRUGI GOŚĆ

       Roztoczyła ręce przed się i chwiejąc się idzie ku synowi. —


TRZECI GOŚĆ

       Co mówicie! — Podajmy jej ramię, bo zemdleje. —


OJCIEC BENIAMIN

       Jerzy Stanisławie, wyrzekasz się Szatana i pychy jego?


OJCIEC I MATKA CHRZESTNA

       Wyrzekam się. —


JEDEN Z GOŚCI

       Cyt — słuchajcie. —


ŻONA

       kładąc dłonie na głowie dziecięcia

       Gdzie ojciec twój, Orcio? —


OJCIEC BENIAMIN

       Proszę nie przerywać. —


ŻONA

       Błogosławię cię, Orciu, błogosławię, dziecię moje. — Bądź poetą, aby cię ojciec kochał, nie odrzucił kiedyś. —


MATKA CHRZESTNA

       Ale pozwólże, moja Marysiu. —


ŻONA

       Ty ojcu zasłużysz się i przypodobasz — a wtedy on twojej matce przebaczy. —


OJCIEC BENIAMIN

       Bój się Pani Hrabina Boga. —


ŻONA

       Przeklinam cię, jeśli nie będziesz poetą. —

       mdleje — wynoszą ją sługi


GOŚCIE

       razem

       Coś nadzwyczajnego zaszło w tym domu, wychodźmy, wychodźmy! —


Tymczasem obrzęd się kończy — dziecię płaczące odnoszą do kolebki.

OJCIEC CHRZESTNY

       przed kolebką

       Jerzy Stanisławie, dopiero coś został chrześcijaninem i wszedł do towarzystwa ludzkiego, a później zostaniesz obywatelem, a za staraniem rodziców i łaską Bożą znakomitym urzędnikiem — pamiętaj, że Ojczyznę kochać trzeba i że nawet za Ojczyznę zginąć jest pięknie...


Wychodzą wszyscy.

Piękna okolica — wzgórza i łasy — góry w oddali.

MĄŻ

       Tegom żądał, o to przez długie modliłem się lata i nareszciem już bliski mojego celu — świat ludzi zostawiłem z tyłu — niechaj sobie tam każda mrówka bieży i bawi się dźbłem swoim, a kiedy go opuści, niech skacze ze złości lub umiera z żalu. —


GŁOS DZIEWICY

       Tędy — tędy. —

       przechodzi


Góry i przepaście ponad morzem — gęste chmury — burza. —

MĄŻ

       Gdzie mi się podziała — nagle rozpłynęły się wonie poranku, pogoda się zaćmiła — stoję na tym szczycie, otchłań pode mną i wiatry huczą przeraźliwie. —


GŁOS DZIEWICY

       w oddaleniu

       Do mnie, mój luby.


MĄŻ

       Jakże już daleko, a ja przesadzić nie zdołam przepaści. —


GŁOS

       w pobliżu

       Gdzie skrzydła twoje? —


MĄŻ

       Zły duchu, co się natrząsasz ze mnie, gardzę tobą. —


GŁOS DRUGI

       U wiszaru góry twoja wielka dusza, nieśmiertelna, co jednym rzutem niebo przelecieć miała, ot kona! — i nieboga twoich stóp się prosi, by nie szły dalej — wielka dusza — serce wielkie. —


MĄŻ

       Pokażcie mi się, weźcie postać, którą bym mógł zgiąć i obalić. — Jeśli się was ulęknę, bodajbym Jej nie otrzymał nigdy. —


DZIEWICA

       na drugiej stronie przepaści

       Uwiąż się dłoni mojej i wzleć. —


MĄŻ

       Cóż się dzieje z tobą — kwiaty odrywają się od skroni twoich i padają na ziemię, a jak tylko się jej dotkną, ślizgają jak jaszczurki, czołgają jak żmije. —


DZIEWICA

       Mój luby! —


MĄŻ

       Przez Boga, suknię wiatr zdarł ci z ramion i rozdarł w szmaty. —


DZIEWICA

       Czemu się ociągasz? —


MĄŻ

       Deszcz kapie z włosów — kości nagie wyzierają z łona. —


DZIEWICA

       Obiecałeś — przysiągłeś —


MĄŻ

       Błyskawica zrzenice jej wyżarła. —


CHÓR DUCHÓW ZŁYCH

       Stara, wracaj do piekła — uwiodłaś serce wielkie i dumne, podziw ludzi i siebie samego. — Serce wielkie, idź za lubą twoją. —


MĄŻ

       Boże, czy Ty mnie za to potępisz, żem uwierzył, iż Twoja piękność przenosi o całe niebo piękność tej ziemi — za to, żem ścigał za nią i męczył się dla niej, ażem stał się igrzyskiem szatanów!


DUCH ZŁY

       Słuchajcie, bracia — słuchajcie! —


MĄŻ

       Dobija ostatnia godzina. — Burza kręci się czarnymi wiry — morze dobywa się na skały i ciągnie ku mnie — niewidoma siła pcha mnie coraz dalej — coraz bliżej —z tyłu tłum ludzi wsiadł mi na barki i prze ku otchłani. —


DUCH ZŁY

       Radujcie się, bracia — radujcie! —


MĄŻ

       Na próżno walczyć — rozkosz otchłani mnie porywa — zawrót w duszy mojej — Boże — wróg Twój zwycięża! —


ANIOŁ STRÓŻ

       ponad morzem

       Pokój wam, bałwany, uciszcie się. —

       W tej chwili na głowę dziecięcia twego zlewa się woda święta. —

       Wracaj do domu i nie grzesz więcej. —

       Wracaj do domu i kochaj dziecię twoje. —


Salon z fortepianem — wchodzi Mąż — Służący ze świecą za nim. —

MĄŻ

       Gdzie Pani?


SŁUGA JW.

       Pani słaba. —


MĄŻ

       Byłem w jej pokoju — pusty. —


SŁUGA

       Jasny Panie, bo JW. Pani tu nie ma.


MĄŻ

       A gdzie?


SŁUGA

       Odwieźli ją wczoraj...


MĄŻ

       Gdzie?


SŁUGA

       Do domu wariatów.

       ucieka z pokoju


MĄŻ

       Słuchaj, Mario, może ty udajesz, skryłaś się gdzie, żeby mnie ukarać? Ozwij się, proszę cię — Mario — Marysiu —

       Nie — nikt nie odpowiada. — Janie — Katarzyno! — Ten dom cały ogłuchł — oniemiał. —

       Tę, której przysiągłem na wierność i szczęście, sam strąciłem do rzędu potępionych już na tym świecie. — Wszystko, czegom się dotknął, zniszczyłem i siebie samego zniszczę w końcu. — Czyż na to piekło mnie wypuściło, bym trochę dłużej był jego żywym obrazem na ziemi?

       Na jakiejże poduszce ona dziś głowę położy? — Jakież dźwięki otoczą ją w nocy? — Skowyczenia i śpiewy obłąkanych. Widzę ją — czoło, na którym zawsze myśl spokojna, witająca — uprzejma — przezierała — pochylone trzyma — a myśl dobrą swoją posłała w nieznane obszary, może za mną, i błąka się biedna, i płacze. —


GŁOS SKĄDSIŚ

       Dramat układasz. —


MĄŻ

       Ha! — mój Szatan się odzywa —

       bieży ku drzwiom, rozpycha podwoje

       Tatara mi osiodłać — płaszcz mój i pistolety! —


Dom obłąkanych, w górzystej okolicy. — Ogród wokoło. —

ŻONA DOKTORA

       z pękiem kluczów u drzwi

       — Może Pan krewny Hrabiny. —


MĄŻ

       Jestem przyjacielem jej męża, on mnie tu przysłał. —


ŻONA DOKTORA

       Proszę Pana — wiele sobie z niej obiecywać nie sposób — mój mąż wyjechał, byłby to lepiej wyłuszczył — przywieźli ją zawczoraj — była w konwulsjach. — Jakie gorąco. —

       obciera twarz

       Mamy dużo chorych — żadnego jednak tak niebezpiecznie, jak ona. — Imainuj sobie Pan, ten instytut kosztuje nas ze dwakroć sto tysięcy. — Patrz Pan, jaki widok na góry — ale Pan, widzę, niecierpliwy — więc to nieprawda, że jakóbinyjej męża porwali w nocy? — Proszę Pana. —


Pokój — kratowane okno — kilka krzeseł — łóżko — Żona na kanapie. —

MĄŻ

       wchodzi

       Chcę być z nią sam na sam. —


GŁOS ZZA DRZWI

       Mój mąż by się gniewał, gdyby...


MĄŻ

       Dajże mi W. Pani pokój! —

       drzwi za sobą zamyka i idzie ku Żonie


GŁOS ZNAD SUFITU

       W łańcuchy spętaliście Boga. — Jeden już umarł na krzyżu. — Ja drugi Bóg, i równie wśród katów. —


GŁOS SPOD PODŁOGI

       Na rusztowanie głowy królów i panów — ode mnie poczyna się wolność ludu. —


GŁOS ZZA PRAWEJ ŚCIANY

       Klękajcie przed królem, panem waszym. —


GŁOS ZZA LEWEJ ŚCIANY

       Kometa na niebie już błyska — dzień strasznego sądu się zbliża. —


MĄŻ

       Czy mnie poznajesz, Mario? —


ŻONA

       Przysięgłam ci na wierność do grobu. —


MĄŻ

       Chodź — daj mi ramię, wyjdziemy. —


ŻONA

       Nie mogę się podnieść — dusza opuściła ciało moje, wstąpiła do głowy. —


MĄŻ

       Pozwól, wyniosę ciebie. —


ŻONA

       Dozwól chwil kilka jeszcze, a stanę się godną ciebie. —


MĄŻ

       Jak to?


ŻONA

       Modliłam się trzy nocy i Bóg mnie wysłuchał. —


MĄŻ

       Nie rozumiem cię. —


ŻONA

       Od kiedym cię straciła, zaszła odmiana we mnie — „Panie Boże” mówiłam i biłam się w piersi, i gromnicę przystawiałam do piersi, i pokutowałam, „spuść na mnie ducha poezji” i trzeciego dnia z rana stałam się poetą. —


MĄŻ

       Mario —


ŻONA

       Henryku, mną teraz już nie pogardzisz — jestem pełna natchnienia — wieczorami już mnie nie będziesz porzucał. —


MĄŻ

       Nigdy, nigdy. —


ŻONA

       Patrz na mnie. — Czy nie zrównałam się z tobą? — Wszystko pojmę, zrozumiem, wydam, wygram, wyśpiewam. — Morze, gwiazdy, burza, bitwa. — Tak, gwiazdy, burza, morze — ach! wymknęło mi się jeszcze coś — bitwa. — Musisz mnie zaprowadzić na bitwę — ujrzę i opiszę — trup, całun, krew, fala, rosa, trumna. —

       Nieskończoność mnie obleje
       I jak ptak, w nieskończoności
       Błękit skrzydłami rozwieję
       I lecąc, się rozemdleję
       W czarnej nicości. —


MĄŻ

       Przeklęstwo — przeklęstwo! —


ŻONA

       obejmuje go ramionami i całuje w usta

       Henryku mój, Henryku, jakżem szczęśliwa. —


GŁOS SPOD POSADZKI

       Trzech królów własną ręką zabiłem — dziesięciu jest jeszcze — i księży stu śpiewających mszę. —


GŁOS Z LEWEJ STRONY

       Słońce trzecią część blasku straciło — gwiazdy zaczynają potykać się po drogach swoich — niestety — niestety.


MĄŻ

       Dla mnie już nadszedł dzień sądu.


ŻONA

       Rozjaśnij czoło, bo smucisz mnie na nowo. — Czegóż ci nie dostaje? — Wiesz, powiem ci coś jeszcze.


MĄŻ

       Mów, a wszystkiego dopełnię.


ŻONA

       Twój syn będzie poetą.


MĄŻ

       Co?


ŻONA

       Na chrzcie ksiądz mu dał pierwsze imię — poeta — a następne znasz, Jerzy Stanisław. — Jam to sprawiła — błogosławiłam, dodałam przeklęstwo — on będzie poetą. — Ach, jakże cię kocham, Henryku.


GŁOS Z SUFITU

       Daruj im, Ojcze, bo nie wiedzą, co czynią.


ŻONA

       Tamten dziwne cierpi obłąkanie — nieprawdaż?


MĄŻ

       Najdziwniejsze.


ŻONA

       On nie wie, co gada, ale ja ci ogłoszę, co by było, gdyby Bóg oszalał

       bierze go za rękę

       Wszystkie światy lecą to na dół, to w górę — człowiek każdy, robak każdy krzyczy — „Ja Bogiem” — i co chwila jeden po drugim konają — gasną komety i słońca. — Chrystus nas już nie zbawi — krzyż swój wziął w ręce obie i rzucił w otchłań. Czy słyszysz, jak ten krzyż, nadzieja milionów, rozbija się o gwiazdy, łamie się, pęka, rozlatuje w kawałki, a coraz niżej i niżej — aż tuman wielki powstał z jego odłamków — Najświętsza Bogarodzica jedna się jeszcze modli i gwiazdy, Jej służebnice, nie odbiegły Jej dotąd — ale i Ona pójdzie, kędy idzie świat cały. —


MĄŻ

       Mario, może chcesz widzieć syna? —


ŻONA

       Jam mu skrzydła przypięła, posłała między światy, by się napoił wszystkim, co piękne i straszne, i wyniosłe. — On wróci kiedyś i uraduje ciebie. — Ach!


MĄŻ

       Źle tobie?


ŻONA

       W głowie mi ktoś lampę zawiesił i lampa się kołysze — nieznośnie. —


MĄŻ

       Mario moja najdroższa, bądźże mi spokojna, jako dawniej byłaś. —


ŻONA

       Kto jest poetą, ten nie żyje długo.


MĄŻ

       Hej! ratunku — pomocy! —


Wpadają kobiety i Żona Doktora.

ŻONA DOKTORA

       Pigułek — proszków! — Nie — nic zsiadłego — owszem, płynne jakie lekarstwo. — Małgosiu, bież do apteczki! — Pan sam temu przyczyną — mój mąż mnie wyłaje. —


ŻONA

       Żegnam cię, Henryku. —


ŻONA DOKTORA

       To JW. Hrabia sam w osobie swojej!


MĄŻ

       Mario, Mario! —

       ściska ją


ŻONA

       Dobrze mi, bo umieram przy tobie. —

       spuszcza głowę


ŻONA DOKTORA

       Jaka czerwona. — Krew rzuciła się do mózgu.


MĄŻ

       Ale jej nic nie będzie!


Wchodzi Doktor i zbliża się do kanapy.

DOKTOR

       Już jej nic nie ma — umarła. —


CZĘŚĆ DRUGA

Czemu, o dziecię, nie hasasz na kijku, nie bawisz się lalką, much nie mordujesz, nie wbijasz na pal motyli, nie tarzasz się po trawnikach, nie kradniesz łakoci, nie oblewasz łzami wszystkich liter od A do Z? — Królu much i motyli, przyjacielu poliszynela, czarcie maleńki, czemuś tak podobny do aniołka? — Co znaczą twoje błękitne oczy, pochylone, choć żywe, pełne wspomnień, choć ledwo kilka wiosen przeszło ci nad głową? — Skąd czoło opierasz na rączkach białych i zdajesz się marzyć, a jako kwiat obarczony rosą, tak skronią twoje obarczone myślami? —

A kiedy się zarumienisz, płoniesz jak stulistna róża i, pukle odwijając w tył, wzroczkiem sięgasz do nieba — powiedz, co słyszysz, co widzisz, z kim rozmawiasz wtedy? — Bo na twe czoło występują zmarszczki, gdyby cieniutkie nici, płynące z niewidzialnego kłębka — bo w oczach twoich jaśnieje iskra, której nikt nie rozumie — a mamka twoja płacze i woła na ciebie, i myśli, że jej nie kochasz — a znajomi i krewni wołają na ciebie i myślą, że ich nie poznajesz — twój ojciec jeden milczy i spogląda ponuro, a łza mu się zakręci i znowu gdzieś przepadnie. —

Lekarz wziął cię za puls, liczył bicia i ogłosił, że masz nerwy. — Ojciec Chrzestny ciast ci przyniósł, poklepał po ramieniu i wróżył, że będziesz obywatelem pośród wielkiego narodu. — Profesor przystąpił i macał głowę twoją, i wyrzekł, że masz zdatność do nauk ścisłych. — Ubogi, któremuś dał grosz, przechodząc, do czapki, obiecał ci piękną żonę na ziemi i koronę w niebie. — Wojskowy przyskoczył, porwał i podrzucił, i krzyknął: „Będziesz pułkownikiem”. — Cyganka długo czytała dłoń twoją prawą i lewą, nic wyczytać nie mogła; jęcząc odeszła, dukata wziąć nie chciała. — Magnetyzer palcami ci wionął w oczy, długimi palcami twarz ci okrążył i przeląkł się, bo czuł, że sam zasypia. — Ksiądz gotował cię do pierwszej spowiedzi — i chciał ukląc przed tobą, jak przed obrazkiem. — Malarz nadszedł, kiedyś się gniewał i tupał nóżkami; nakreślił z ciebie szatanka i posadził cię na obrazie dnia sądnego między wyklętymi duchami. —

Tymczasem wzrastasz i piękniejesz — nie ową świeżością dzieciństwa mleczną i poziomkową, ale pięknością dziwnych, niepojętych myśli, które chyba z innego świata płyną ku tobie — bo choć często oczy masz gasnące, śniade lica, zgięte piersi, każdy, co spojrzy na ciebie, zatrzyma się i powie: „Jakie śliczne dziecię!” — Gdyby kwiat, co więdnie, miał duszę z ognia i natchnienie z nieba, gdyby na każdym listku, chylącym się ku ziemi, anielska myśl leżała miasto kropli rosy, ten kwiat byłby do ciebie podobnym, o dziecię moje — może takie bywały przed upadkiem Adama. —

Cmentarz — Mąż i Orcio przy grobie w gotyckie filary i wieżyczki.

MĄŻ

       Zdejm kapelusik i módl się za duszę matki. —


ORCIO

       Zdrowaś Panno Maryjo, łaskiś Bożej pełna, Królowa niebios, Pani wszystkiego, co kwitnie na ziemi, po polach, nad strumieniami...


MĄŻ

       Czego odmieniasz słowa modlitwy — módl się, jak cię nauczono, za matkę, która temu dziesięć lat właśnie o tej samej godzinie skonała.


ORCIO

       Zdrowaś Panno Maryjo, łaski Bożej pełna, Pan z Tobą, błogosławionaś między Aniołami, i każdy z nich, kiedy przechodzisz, tęczę jedną z skrzydeł swych wydziera i rzuca pod stopy Twoje. — Ty na nich, jak gdyby na falach...


MĄŻ

       Orcio! —


ORCIO

       Kiedy mi te słowa się nawijają i bolą w głowie tak, że, proszę Papy, muszę je powiedzieć. —


MĄŻ

       Wstań, taka modlitwa nie idzie do Boga. — Matki nie pamiętasz — nie możesz jej kochać. —


ORCIO

       Widuję bardzo często Mamę. —


MĄŻ

       Gdzie, mój maleńki? —


ORCIO

       We śnie, to jest, niezupełnie we śnie, ale tak, kiedy zasypiam, na przykład zawczoraj. —


MĄŻ

       Dziecko moje, co ty gadasz?


ORCIO

       Była bardzo biała i wychudła. —


MĄŻ

       A mówiła co do ciebie?


ORCIO

       Zdawało mi się, że się przechadza po wielkiej i szerokiej ciemności, sama bardzo biała, i mówiła:

       Ja błąkam się wszędzie,
       Ja wszędzie się wdzieram,
       Gdzie światów krawędzie,
       Gdzie aniołów pienie,
       I dla ciebie zbieram
       Kształtów roje,
       O dziecię moje!
       Myśli i natchnienie.

       I od duchów wyższych,
       I od duchów niższych
       Farby i odcienie,
       Dźwięki i promienie
       Zbieram dla ciebie,
       Byś ty, o synku mój!
       Był, jako są w niebie,
       I ojciec twój
       Kochał ciebie —

       Widzi Ojciec, że pamiętam słowo w słowo — proszę kochanego Papy, ja nie kłamię. —


MĄŻ

       opierając się o filar grobu

       Mario, czyż dziecię własne chcesz zgubić, mnie dwoma zgonami obarczyć?... Co ja mówię? Ona gdzieś w niebie, cicha i spokojna, jak za życia na ziemi — marzy się tylko temu biednemu chłopięciu. —


ORCIO

       I teraz słyszę głos jej, lecz nic nie widzę. —


MĄŻ

       Skąd — w której stronie? —


ORCIO

       Jak gdyby od tych dwóch modrzewi, na które pada światło zachodzącego słońca. —

       Ja napoję
       Usta twoje
       Dźwiękiem i potęgą,
       Czoło przyozdobię
       Jasności wstęgą,
       I matki miłością
       Obudzę w tobie
       Wszystko, co ludzie na ziemi, anieli w niebie
       Nazwali pięknością, —
       By ojciec twój,
       O synku mój!
       Kochał ciebie —


MĄŻ

       Czyż myśli ostatnie przy zgonie towarzyszą duszy, choć dostanie się do nieba — możeż być duch szczęśliwym, świętym i obłąkanym zarazem? —


ORCIO

       Głos Mamy słabieje, ginie już prawie za murem kośćtnicy, ot tam — tam — jeszcze powtarza —

       O synku mój!
       By ojciec twój
       Kochał ciebie —


MĄŻ

       Boże, zmiłuj się nad dzieckiem naszym, którego, zda się, że w gniewie Twoim przeznaczyłeś szaleństwu i za wczesnej śmierci. — Panie, nie wydzieraj rozumu własnym stworzeniom, nie opuszczaj świątyń, któreś Sam wybudował Sobie — spojrzyj na męki moje, i aniołka tego nie wydawaj piekłu — mnieś przynajmniej obdarzył siłą na wytrzymanie natłoku myśli, namiętności i uczuć, a jemu? — dałeś ciało do pajęczyny podobne, które lada myśl wielka rozerwie — o Panie Boże — o Boże! —



       Od lat dziesięciu dnia spokojnego nie miałem — nasłałeś wielu ludzi na mnie, którzy mi szczęścia winszowali, zazdrościli, życzyli — spuściłeś na mnie grad boleści i znikomych obrazów, i przeczuciów, i marzeń — łaska Twoja na rozum spadła, nie na serce moje — dozwól mi dziecię ukochać w pokoju, i niechaj stanie mir już między Stwórcą i stworzonym. — Synu, przeżegnaj się i chodź ze mną. Wieczny odpoczynek.


Wychodzą.

Spacer — damy i kawalerowie — Filozof — Mąż.

FILOZOF

       Powtarzam, iż to jest nieodbitą, samowolną wiarą we mnie, że czas nadchodzi wyzwolenia kobiet i Murzynów. —


MĄŻ

       Pan masz rację.


FILOZOF

       I wielkiej do tego odmiany w towarzystwie ludzkim w szczególności i w ogólności — z czego wywodzę odrodzenie się rodu ludzkiego przez krew i zniszczenie form starych. —


MĄŻ

       Tak się Panu wydaje? —


FILOZOF

       Podobnie jako glob nasz się prostuje lub pochyla na osi swojej przez nagłe rewolucje. —


MĄŻ

       Czy widzisz to drzewo spróchniałe? —


FILOZOF

       Z młodymi listkami na dolnych gałązkach. —


MĄŻ

       Dobrze. — Jak sądzisz — wiele lat jeszcze stać może?


FILOZOF

       Czy ja wiem? — Rok — dwa lata. —


MĄŻ

       A jednak dzisiaj wypuściło z siebie kilka listków świeżych, choć korzenie gniją coraz bardziej. —


FILOZOF

       Cóż z tego? —


MĄŻ

       Nic — tylko, że gruchnie i pójdzie precz na węgle i popiół, bo nawet stolarzowi nie zda się na nic. —


FILOZOF

       Przecie nie o tym mowa. —


MĄŻ

       Jednak to obraz twój i wszystkich twoich, i wieku twego, i teorii twojej. —


Przechodzą.

Wąwóz pomiędzy górami.

MĄŻ

       Pracowałem lat wiele na odkrycie ostatniego końca wszelkich wiadomości, rozkoszy i myśli, i odkryłem — próżnię grobową w sercu moim — znam wszystkie uczucia po imieniu, a żadnej żądzy, żadnej wiary, miłości nie ma we mnie — jedno kilka przeczuciów krąży w tej pustyni — o synu moim, że oślepnie — o towarzystwie, w którym wzrosłem, że rozprzęgnie się — i cierpię tak, jak Bóg jest szczęśliwy, sam w sobie, sam dla siebie. —


GŁOS ANIOŁA STRÓŻA

       Schorzałych, zgłodniałych, rozpaczających pokochaj bliźnich twoich, biednych bliźnich twoich, a zbawion będziesz.


MĄŻ

       Kto się odzywa? —


MEFISTO

       przechodząc

       Kłaniam uniżenie — lubię czasem zastanawiać podróżnych darem, który natura osadziła we mnie. — Jestem brzuchomowca. —


MĄŻ

       podnosząc rękę do kapelusza

       Na kopersztychu podobną twarz gdzieś widziałem. —


MEFISTO

       na stronie

       Hrabia ma dobrą pamięć. —

       głośno

       Niech będzie pochwalon —


MĄŻ

       Na wieki wieków — amen. —


MEFISTO

       wchodząc pomiędzy skały

       Ty i głupstwo twoje. —


MĄŻ

       Biedne dziecię, dla win ojca, dla szału matki przeznaczone wiecznej ślepocie — nie dopełnione, bez namiętności, żyjące tylko marzeniem, cień przelatującego anioła, rzucony na ziemię i błądzący w znikomości swojej. — Jakiż ogromny orzeł wzbił się nad miejscem, w którym ten człowiek zniknął! —


ORZEŁ

       Witam cię — witam.


MĄŻ

       Leci ku mnie, cały czarny — świst jego skrzydeł jako świst tysiąca kul w boju. —


ORZEŁ

       Szablą ojców twoich bij się o ich cześć i potęgę.


MĄŻ

       Roztoczył się nade mną — wzrokiem węża grzechotnika ssie mi źrzenice — ha! rozumiem ciebie. —


ORZEŁ

       Nie ustępuj, nie ustąp nigdy — a wrogi twe, podłe wrogi twe pójdą w pył. —


MĄŻ

       Żegnam cię wśród skał, pomiędzy którymi znikasz — bądź co bądź, fałsz czy prawda, zwycięstwo czy zaguba, uwierzę tobie, posłanniku chwały. — Przeszłości, bądź mi ku pomocy — a jeśli duch twój wrócił do łona Boga, niechaj się znów oderwie, wstąpi we mnie, stanie się myślą, siłą i czynem. —

       zrzuca żmiją

       Idź, podły gadzie — jako strąciłem ciebie i nie ma żalu po tobie w naturze, tak oni wszyscy stoczą się w dół i po nich żalu nie będzie — sławy nie zostanie — żadna chmura się nie odwróci w żegludze, by
       spojrzeć za sobą na tylu synów ziemi, ginących pospołu. —



       Oni naprzód — ja potem. —



       Błękicie niezmierzony, ty ziemię obwijasz — ziemia niemowlęciem, co zgrzyta i płacze — ale ty nie drżysz, nie słuchasz jej, ty płyniesz w nieskończoność swoją. —



       Matko naturo, bądź mi zdrowa — idę się na człowieka przetworzyć, walczyć idę z bracią moją.


Pokój. — Mąż — Lekarz — Orcio.

MĄŻ

       Nic mu nie pomogli — w Panu ostatnia nadzieja. —


LEKARZ

       Bardzo mi zaszczytnie...


MĄŻ

       Mów panu, co czujesz. —


ORCIO

       Już nie mogę ciebie, Ojcze, i tego pana rozpoznać — iskry i nicie czarne latają przed moimi oczyma, czasem z nich wydobędzie się na kształt cieniutkiego węża — i nuż robi się chmura żółta — ta chmura w górę podleci, spadnie na dół, pryśnie z niej tęcza — i to nic mnie nie boli. —


LEKARZ

       Stań, Panie Jerzy, w cieniu — wiele Pan lat masz? —

       patrzy mu w oczy


MĄŻ

       Skończył czternaście. —


LEKARZ

       Teraz odwróć się do okna. —


MĄŻ

       A cóż?


LEKARZ

       Powieki prześliczne, białka przeczyste, żyły wszystkie w porządku, muszkuły w sile. —

       do Orcia

       Śmiej się Pan z tego — Pan będziesz zdrów jak ja. —

       do Męża

       Nie ma nadziei. — Sam Pan Hrabia przypatrz się źrzenicy — nieczuła na światło — osłabienie zupełne nerwu optycznego. —


ORCIO

       Mgłą zachodzi mi wszystko — wszystko. —


MĄŻ

       Prawda — rozwarta — Szara — bez życia. —


ORCIO

       Kiedy spuszczę powieki, więcej widzę niż z otwartymi oczyma. —


LEKARZ

       Myśl w nim ciało przepsuła — należy się bać katalepsji. —


MĄŻ

       odprowadzając Lekarza na stronę

       Wszystko, co zażądasz — pół mojego majątku —


LEKARZ

       Dezorganizacja nie może się zreorganizować. —

       bierze kij i kapelusz

       Najniższy sługa Pana Hrabiego, muszę jechać zdjąć jednej pani kataraktę. —


MĄŻ

       Zmiłuj się, nie opuszczaj nas jeszcze. —


LEKARZ

       Może Pan ciekawy nazwiska tej choroby?


MĄŻ

       I żadnej, żadnej nie ma nadziei?


LEKARZ

       Zowie się po grecku, amaurosis. Jest to ślepota spowodowana chorobą czy uszkodzeniem nerwu wzrokowego lub zmianami w mózgu. —

       wychodzi


MĄŻ

       przyciskając syna do piersi

       Ale ty widzisz jeszcze cokolwiek?


ORCIO

       Słyszę głos twój, Ojcze. —


MĄŻ

       Spojrzyj w okno, tam słońce, pogoda. —


ORCIO

       Pełno postaci mi się wije między źrzenicą a powieką — widzę twarze widziane, znajome miejsca — karty książek czytanych. —


MĄŻ

       To widzisz jeszcze?


ORCIO

       Tak, oczyma duszy, lecz tamte pogasły. —


MĄŻ

       padając na kolana

       Chwila milczenia.

       Przed kim ukląkłem — gdzie mam się upomnieć o krzywdę mojego dziecka? —

       wstając

       Milczmy raczej — Bóg się z modlitw, Szatan z przeklęstw śmieje. —


GŁOS SKĄDSIŚ

       Twój syn poetą — czegóż żądasz więcej?


Lekarz — Ojciec Chrzestny

OJCIEC CHRZESTNY

       Zapewnie, to wielkie nieszczęście być ślepym. —


LEKARZ

       I bardzo nadzwyczajne w tak młodym wieku. —


OJCIEC CHRZESTNY

       Był zawsze słabej kompleksji, i matka jego umarła nieco... tak...


LEKARZ

       Jak to?


OJCIEC CHRZESTNY

       Poniekąd tak — Wać Pan rozumiesz — bez piątej klepki. —


Mąż wchodzi.

MĄŻ

       Przepraszam Pana, żem go prosił o tak późnej godzinie, ale od kilku dni mój biedny syn budzi się zawsze około dwunastej, wstaje i przez sen mówi — proszę za mną. —


LEKARZ

       Chodźmy. — Jestem bardzo ciekawy owego fenomenu. —


Pokój sypialny. — Służąca — Krewni — Ojciec Chrzestny — Lekarz — Mąż. —

KREWNY

       Cicho. —


DRUGI

       Obudził się, a nas nie słyszy.


LEKARZ

       Proszę Panów nic nie mówić. —


OJCIEC CHRZESTNY

       To rzecz arcydziwna. —


ORCIO

       wstając

       O Boże — Boże. —


KREWNY

       Jak powoli stąpa. —


DRUGI

       Jak trzyma ręce założone na piersiach. —


TRZECI

       Nie mrugnie powieką — ledwo że usta roztwiera, a przecie głos ostry, przeciągły z nich się dobywa. —


SŁUŻĄCY

       Jezusie Nazareński!


ORCIO

       Precz ode mnie ciemności — jam się urodził synem światła i pieśni — co chcecie ode mnie? — czego żądacie ode mnie? —

       Nie poddam się wam, choć wzrok mój uleciał z wiatrami i goni gdzieś po przestrzeniach — ale on wróci kiedyś, bogaty w promienie gwiazd, i oczy moje rozogni płomieniem. —


OJCIEC CHRZESTNY

       Tak jak nieboszczka, plecie sam nie wie co — to widok bardzo zastanawiający. —


LEKARZ

       Zgadzam się z Panem Dobrodziejem. —


MAMKA

       Najświętsza Panno Częstochowska, weź mi oczy i daj jemu. —


ORCIO

       Matko moja, proszę cię — matko moja, naślij mi teraz obrazów i myśli, bym żył wewnątrz, bym stworzył drugi świat w sobie, równy temu, jaki postradałem. —


KREWNY

       Co myślisz, bracie, to wymaga rady familijnej. —


DRUGI

       Czekaj — cicho. —


ORCIO

       Nie odpowiadasz mi — o matko! nie opuszczaj mnie. —


LEKARZ

       do Męża

       Obowiązkiem moim jest prawdę mówić. —


OJCIEC CHRZESTNY

       Tak jest — to jest obowiązkiem — i zaletą lekarzy, Panie Konsyliarzu.


LEKARZ

       Pański syn ma pomieszanie zmysłów, połączone z nadzwyczajną drażliwością nerwów, co niekiedy sprawia, że tak powiem, stan snu i jawu zarazem, stan podobny do tego, który oczewiście tu napotykamy. —


MĄŻ

       na stronie

       Boże, patrz, on Twoje sądy mi tłumaczy. —


LEKARZ

       Chciałbym pióra i kałamarza — Cerasi laurei dwa grana etc. etc. ...


MĄŻ

       W tamtym pokoju Pan znajdziesz — proszę wszystkich, by wyszli. —


GŁOSY POMIESZANE

       Dobranoc — dobranoc — do jutra —

       wychodzą


ORCIO

       budząc się

       Dobrej nocy mi życzą — mówcie o długiej nocy — o wiecznej może — ale nie o dobrej, nie o szczęśliwej. —


MĄŻ

       Wesprzyj się na mnie, odprowadzę cię do łóżka. —


ORCIO

       Ojcze, co to się ma znaczyć? —


MĄŻ

       Okryj się dobrze i zaśnij spokojnie, bo doktor mówi, że wzrok odzyskasz. —


ORCIO

       Tak mi niedobrze — sen mi przerwały głosy czyjeś. —

       zasypia


MĄŻ

       Niech moje błogosławieństwo spoczywa na tobie — nic ci więcej dać nie mogę, ni szczęścia, ni światła, ni sławy — a dobija godzina, w której będę musiał walczyć, działać z kilkoma ludźmi przeciwko wielu ludziom. — Gdzie się ty podziejesz, sam jeden i wśród stu przepaści, ślepy, bezsilny, dziecię i poeto zarazem, biedny śpiewaku bez słuchaczy, żyjący duszą za obrębami ziemi, a ciałem przykuty do ziemi — o ty nieszczęśliwy, najnieszczęśliwszy z aniołów, o ty mój synu? —


MAMKA

       u drzwi

       Pan Konsyliarz każe JW. Pana prosić. —


MĄŻ

       Dobra moja Katarzyno, zostań się przy małym. —

       wychodzi


CZĘŚĆ TRZECIA

Do pieśni — do pieśni.

Kto ją zacznie, kto jej dokończy? — Dajcie mi przeszłość, zbrojną w stal, powiewną rycerskimi pióry. — Gotyckie wieże wywołam przed oczy wasze — rzucę cień katedr świętych na głowy wam. — Ale to nie to — tego już nigdy nie będzie. —

Ktokolwiek jesteś, powiedz mi, w co wierzysz — łatwiej byś życia się pozbył, niż wiarę jaką wynalazł, wzbudził wiarę w sobie. Wstydźcie się, wstydźcie wszyscy, mali i wielcy, — a mimo was, mimo żeście mierni i nędzni, bez serca i mózgu, świat dąży ku swoim celom, rwie za sobą, pędzi przed się, bawi się z wami, przerzuca, odrzuca — walcem świat się toczy, pary znikają i powstają, wnet zapadają, bo ślisko — bo krwi dużo — krew wszędzie — krwi dużo, powiadam wam. —

Czy widzisz owe tłumy, stojące u bram miasta wśród wzgórzów i sadzonych topoli — namioty rozbite — zastawione deski, długie, okryte mięsiwem i napojami, podparte pniami, drągami. — Kubek lata z rąk do rąk — a gdzie ust się dotknie, tam głos się wydobędzie, groźba, przysięga lub przeklęstwo. — On lata, zawraca, krąży, tańcuje, zawsze pełny, brzęcząc, błyszcząc, wśród tysiąców. — Niechaj żyje kielich pijaństwa i pociechy! —

Czy widzicie, jak oni czekają niecierpliwie — szemrzą między sobą, do wrzasków się gotują — wszyscy nędzni, ze znojem na czole, z rozczuchranymi włosy, w łachmanach, z spiekłymi twarzami, z dłoniami pomarszczonymi od trudu — ci trzymają kosy, owi potrząsają młotami, heblami — patrz — ten wysoki trzyma topór spuszczony — a tamten stemplem żelaznym nad głową powija; dalej w bok pod wierzbą chłopię małe wisznię do ust kładzie, a długie szydło w prawej ręce ściska. — Kobiety przybyły także, ich matki, ich żony, głodne i biedne jak oni, zwiędłe przed czasem, bez śladów piękności — na ich włosach kurzawa bitej drogi — na ich łonach poszarpane odzieże — w ich oczach coś gasnącego, ponurego, gdyby przedrzeźnianie wzroku — ale wnet się ożywią — kubek lata wszędzie, obiega wszędzie. — Niech żyje kielich pijaństwa i pociechy! —

Teraz szum wielki powstał w zgromadzeniu — czy to radość, czy rozpacz? — kto rozpozna jakie uczucie w głosach tysiąców? — Ten, który nadszedł, wstąpił na stół, wskoczył na krzesło i panuje nad nimi, mówi do nich. — Głos jego przeciągły, ostry, wyraźny — każde słowo rozeznasz, zrozumiesz — ruchy jego powolne, łatwe, wtórują słowom, jak muzyka pieśni — czoło wysokie, przestronne, włosa jednego na czaszce nie masz, wszystkie wypadły, strącone myślami — skóra przyschła do czaszki, do liców, żółtawo się wcina pomiędzy koście i muszkuły — a od skroni broda czarna wieńcem twarz opasuje — nigdy krwi, nigdy zmiennej barwy na licach — oczy niewzruszone, wlepione w słuchaczy — chwili jednej zwątpienia, pomieszania nie dojrzeć; a kiedy ramię wzniesie, wyciągnie, wytęży ponad nimi, schylają głowy, zda się, że wnet uklękną przed tym błogosławieństwem wielkiego rozumu — nie serca — precz z sercem, z przesądami, a niech żyje słowo pociechy i mordu! —

To ich wściekłość, ich kochanie, to władzca ich dusz i zapału — on obiecuje im chleb i zarobek — krzyki się wzbiły, rozciągnęły, pękły po wszystkich stronach — „Niech żyje Pankracy! — chleba nam, chleba, chleba!” — A u stóp mówcy opiera się na stole przyjaciel czy towarzysz, czy sługa. —

Oko wschodnie, czarne, cieniowane długimi rzęsy — ramiona obwisłe, nogi uginające się, ciało niedołężnie w bok schylone — na ustach coś lubieżnego, coś złośliwego, na palcach złote pierścienie — i on także głosem chrapliwym woła — „Niech żyje Pankracy!” — Mówca ku niemu na chwilę wzrok obrócił. — „Obywatelu przechrzto, podaj mi chustkę”.—

Tymczasem trwają poklaski i wrzaski. — „Chleba nam, chleba, chleba! — Śmierć panom, śmierć kupcom — chleba, chleba!” —

Szałas — lamp kilka — księga rozwarta na stole Przechrzty. —

PRZECHRZTA

       Bracia moi podli, bracia moi mściwi, bracia kochani, ssajmy karty Talmudu jako pierś mleczną, pierś żywotną, z której siła i miód płynie dla nas, dla nich gorycz i trucizna.


CHÓR PRZECHRZTÓW

       Jehowa pan nasz, a nikt inny. — On nas porozrzucał wszędzie, On nami, gdyby splotami niezmiernej gadziny, oplótł świat czcicielów Krzyża, panów naszych, dumnych, głupich, niepiśmiennych. — Po trzykroć pluńmy na zgubę im — po trzykroć przeklęstwo im.


PRZECHRZTA

       Cieszmy się, bracia moi. — Krzyż, wróg nasz, podcięty, zbutwiały, stoi dziś nad kałużą krwi, a jak raz się powali, nie powstanie więcej. — Dotąd pany go bronią.


CHÓR

       Dopełnia się praca wieków, praca nasza markotna, bolesna, zawzięta. — Śmierć panom — po trzykroć pluńmy na zgubę im — po trzykroć przeklęstwo im!


PRZECHRZTA

       Na wolności bez ładu, na rzezi bez końca, na zatargach i złościach, na ich głupstwie i dumie osadzim potęgę Izraela — tylko tych panów kilku — tych kilku jeszcze zepchnąć w dół — trupy ich przysypać rozwalinami Krzyża. —


CHÓR

       Krzyż znamię święte nasze — woda chrztu połączyła nas z ludźmi — uwierzyli pogardzający miłości pogardzonych. —

       Wolność ludzi prawo nasze — dobro ludu cel nasz — uwierzyli synowie chrześcijan w synów Kajfasza.

       —Przed wiekami wroga umęczyli ojcowie nasi — my go na nowo dziś umęczym i nie zmartwychwstanie więcej. —


PRZECHRZTA

       Chwil kilka jeszcze, jadu żmii kropel kilka jeszcze — a świat nasz, nasz, o bracia moi! —


CHÓR

       Jehowa Pan Izraela, a nikt inny. — Po trzykroć pluńmy na zgubę ludom — po trzykroć przeklęstwo im. —


Słychać stukanie.

PRZECHRZTA

       Do roboty waszej — a ty, święta księgo, precz stąd, by wzrok przeklętego nie zbrudził kart twoich. —

       Talmud chowa

       Kto tam?


GŁOS ZZA DRZWI

       Swój — W imieniu Wolności, otwieraj. —


PRZECHRZTA

       Bracia, do młotów i powrozów. —

       otwiera


LEONARD

       wchodząc

       Dobrze, Obywatele, że czuwacie i ostrzycie puginały na jutro. —

       do jednego z nich przystępuje

       A ty co robisz w tym kącie? —


JEDEN Z PRZECHRZTÓW

       Stryczki, Obywatelu. —


LEONARD

       Masz rozum, bracie — kto od żelaza nie padnie w boju, ten na gałęzi skona. —


PRZECHRZTA

       Miły Obywatelu Leonardzie, czy sprawa pewna na jutro? —


LEONARD

       Ten, który myśli i czuje najpotężniej z nas wszystkich, wzywa cię na rozmowę przeze mnie. — On ci sam na to pytanie odpowie. —


PRZECHRZTA

       Idę — a wy nie ustawajcie w pracy — Jankielu, pilnuj ich dobrze. —

       wychodzi z Leonardem


CHÓR PRZECHRZTÓW

       Powrozy i sztylety, kije i pałasze, rąk naszych dzieło, wyjdziecie na zatratę im — oni panów zabiją po błoniach — rozwieszą po ogrodach i borach — a my ich potem zabijem, powiesim. — Pogardzeni wstaną w gniewie swoim, w chwałę Jehowy się ustroją; słowo Jego zbawienie, miłość Jego dla nas zniszczeniem dla wszystkich. — Pluńmy po trzykroć na zgubę im, po trzykroć przeklęstwo im! —


Namiot — porozrzucane butelki, kielichy.

PANKRACY

       Pięćdziesięciu hulało tu przed chwilą i za każdym słowem moim krzyczało — Vivat — czy choć jeden zrozumiał myśli moje? — pojął koniec drogi, u początku której hałasuje? — Ach! servile imitatorum pecus. —


   Wchodzi Leonard i Przechrzta.


       Czy znasz hrabiego Henryka?



PRZECHRZTA

       Wielki Obywatelu, z widzenia raczej niż z rozmowy — raz tylko, pamiętam, przechodząc na Boże Ciało, krzyknął mi — „Ustąp się” — i spojrzał na mnie wzrokiem pana — za co mu ślubowałem stryczek w duszy mojej. —


PANKRACY

       Jutro jak najraniej wybierzesz się do niego i oświadczysz, że chcę się z nim widzieć osobiście, potajemnie, pojutrze w nocy. —


PRZECHRZTA

       Wiele mi dasz ludzi? Bo nieostrożnie byłoby się puszczać samemu. —


PANKRACY

       Puścisz się sam, moje imię strażą twoją — szubienica, na której powiesiliście Barona zawczoraj, plecami twymi. —


PRZECHRZTA

       Aj waj!


PANKRACY

       Powiesz, że przyjdę do niego o dwunastej w nocy, pojutrze. —


PRZECHRZTA

       A jak mnie każe zamknąć lub obije? —


PANKRACY

       To będziesz męczennikiem za Wolność Ludu. —


PRZECHRZTA

       Wszystko, wszystko za Wolność Ludu —

       na stronie

       Aj waj —


PANKRACY

       Dobranoc, Obywatelu. —


Przechrzta wychodzi.

LEONARD

       Na co ta odwłoka, te półśrodki, układy — rozmowy? — Kiedym przysiągł uwielbiać i słuchać ciebie, to że cię miałem za bohatera ostateczności, za orła lecącego wprost do celu, za człowieka stawiającego siebie i swoich wszystkich na jedną kartę. —


PANKRACY

       Milcz, dziecko. —


LEONARD

       Wszyscy gotowi — przechrzty broń ukuli i powrozów nasnuli — tłumy krzyczą, wołają o rozkaz; daj rozkaz, a on pójdzie jak iskra, jak błyskawica, i w płomień się zamieni, i przejdzie w grom. —


PANKRACY

       Krew ci bije do głowy — to konieczność lat twoich, a z nią walczyć nie umiesz i to nazywasz zapałem. —


LEONARD

       Rozważ, co czynisz. Arystokraty w bezsilności swojej zawarli się w Św. Trójcy i czekają naszego przybycia jak noża gilotyny. — Naprzód, Mistrzu, bez zwłoki naprzód, i po nich.


PANKRACY

       Wszystko jedno — oni stracili siły ciała w rozkoszach, siły rozumu w próżniactwie legnąć muszą. —


LEONARD

       Kogóż się boisz — któż cię wstrzymuje? —


PANKRACY

       Nikt — jedno wola moja. —


LEONARD

       I na ślepo jej mam wierzyć?


PANKRACY

       Zaprawdę ci powiadam — na ślepo. —


LEONARD

       Ty nas zdradzasz. —


PANKRACY

       Jak zwrotka u pieśni, tak zdrada u końca każdej mowy twojej — nie krzycz, bo gdyby nas kto podsłuchał...


LEONARD

       Tu szpiegów nie ma, a potem cóż?...


PANKRACY

       Nic — tylko pięć kul w twoich piersiach za to, żeś śmiał głos podnieść o ton jeden wyżej w mojej przytomności. —

       przystępuje do niego

       Wierz mi — daj sobie pokój. —


LEONARD

       Uniosłem się, przyznaję — ale nie boję się kary. — Jeśli śmierć moja za przykład służyć może, sprawie naszej hartu i powagi dodać, rozkaż. —


PANKRACY

       Jesteś żywy, pełny nadziei i wierzysz głęboko — najszczęśliwszy z ludzi, nie chcę pozbawiać cię życia. —


LEONARD

       Co mówisz? —


PANKRACY

       Myśl więcej, gadaj mniej, a kiedyś mnie zrozumiesz. — Czy posłałeś do magazynu po dwa tysiące ładunków? —


LEONARD

       Posłałem Dejca z oddziałem. —


PANKRACY

       A składka szewców oddana do kasy naszej?


LEONARD

       Z najszczerszym zapałem się złożyli co do jednego i przynieśli sto tysięcy.


PANKRACY

       Jutro zaproszę ich na wieczerzę. — Czy słyszałeś co nowego o hrabim Henryku? —


LEONARD

       Pogardzam zanadto panami, bym wierzył temu, co o nim mówią — upadające rasy energii nie mają — mieć nie powinny, nie mogą. —


PANKRACY

       On jednak zbiera swoich włościan i, zaufany w ich przywiązaniu, gotuje się iść na odsiecz zamkowi Świętej Trójcy.


LEONARD

       Kto nam zdoła się oprzeć — przecie w nas wcieliła się Idea wieku naszego. —


PANKRACY

       Ja chcę go widzieć — spojrzeć mu w oczy — przeniknąć do głębi serca — przeciągnąć na naszą stronę. —


LEONARD

       Zabity arystokrata. —


PANKRACY

       Ale poeta zarazem. — Teraz zostaw mnie samym. —


LEONARD

       Przebaczasz mi, Obywatelu?


PANKRACY

       Zaśnij spokojnie — gdybym ci nie przebaczył, już byś zasnął na wieki. —


LEONARD

       Jutro nic nie będzie? —


PANKRACY

       Dobrej nocy i miłego marzenia. —


   Leonard wychodzi.


       Hej, Leonardzie! —



LEONARD

       wracając

       Obywatelu Wodzu —


PANKRACY

       Pojutrze w nocy pójdziesz ze mną do hrabiego Henryka. —


LEONARD

       Słyszałem. —

       wychodzi


PANKRACY

       Dlaczegóż mnie, wodzowi tysiąców, ten jeden człowiek na zawadzie stoi? — Siły jego małe w porównaniu z moimi — kilkaset chłopów, ślepo wierzących jego słowu, przywiązanych miłością swojskich zwierząt... To nędza, to zero. — Czemuż tak pragnę go widzieć, omamić — czyż duch mój napotkał równego sobie i na chwilę się zatrzymał? — Ostatnia to zapora dla mnie na tych równinach — trza ją obalić, a potem... Myśli moja, czyż nie zdołasz łudzić siebie, jako drugich łudzisz — wstydź się, przecie ty znasz swój cel, ty jesteś myślą — panią ludu — w tobie zeszła się wola i potęga wszystkich — i co zbrodnią dla innych, to chwałą dla ciebie. — Ludziom podłym, nieznanym, nadałaś imiona — ludziom bez czucia wiarę nadałaś — świat na podobieństwo swoje — świat nowy utworzyłaś naokoło siebie — a sama błąkasz się i nie wiesz, czym jesteś. — Nie, nie, nie — ty jesteś wielką!

       pada na krzesło i duma


Bór — porozwieszane płótna na drzewach — w środku łąka, na której stoi szubienica — szałasy — namioty — ogniska — beczki — tłumy ludzi.

MĄŻ

       przebrany, w czarnym płaszczu, z czapką czerwoną wolności na głowie, wchodzi trzymając Przechrztę za ramię

       Pamiętaj! —


PRZECHRZTA

       po cichu

       JW. Panie, oprowadzę cię — nie wydam cię, na honor. —


MĄŻ

       Mrugnij okiem, palec podnieś, a w łeb ci strzelę — możesz się domyślić, że nie dbam o życie twoje... kiedym własne na to odważył. —


PRZECHRZTA

       Aj waj — żelaznymi kleszczami dłoń mi ściskasz — cóż mam robić!


MĄŻ

       Mów ze mną jak ze znajomym, z przyjacielem nowo przybyłym. — Cóż to za taniec? —


PRZECHRZTA

       Taniec wolnych ludzi. Tańcują mężczyźni i kobiety wokoło szubienicy i śpiewają.


CHÓR

       Chleba, zarobku, drzewa na opał w zimie, odpoczynku w lecie! — Hura — Hura!



       Bóg nad nami nie miał litości — Hura — Hura! —



       Królowie nad nami nie mieli litości — Hura — Hura! —



       Panowie nad nami nie mieli litości — Hura! —



       My dziś Bogu, królom i panom za służbę podziękujem — Hura — Hura! —


MĄŻ

       do dziewczyny

       Cieszy mnie, żeś tak rumiana i wesoła.


DZIEWCZYNA

       A dyć tośmy długo na taki dzień czekały. — Juści, ja myłam talerze, widelce szurowała ścierką, dobrego słowa nie słyszała nigdy — a dyć czas, czas, bym jadła sama — tańcowała sama — Hura! —


MĄŻ

       Tańcuj, Obywatelko. —


PRZECHRZTA

       cicho

       Zmiłuj się, JW. Panie — ktoś może cię poznać — wychodźmy. —


MĄŻ

       Jeśli kto mnie pozna, toś zginął — idźmy dalej. —


PRZECHRZTA

       Pod tym dębem siedzi klub Lokajów. —


MĄŻ

       Przybliżmy się.


PIERWSZY LOKAJ

       Jużem ubił mojego dawnego pana. —


DRUGI LOKAJ

       Ja szukam dotąd mojego barona — zdrowie twoje! —


KAMERDYNER

       Obywatele, schyleni nad prawidłem w pocie i poniżeniu, glancując buty, strzyżąc włosy, poczuliśmy prawa nasze — zdrowie klubu całego! —


CHÓR LOKAI

       Zdrowie Prezesa — on nas powiedzie drogą honoru. —


KAMERDYNER

       Dziękuję, Obywatele.


CHÓR LOKAI

       Z przedpokojów, więzień naszych, razem, zgodnie, jednym wypadliśmy rzutem — Vivat! — Salonów znamy śmieszności i wszeteczeństwa — Vivat! — Vivat! —


MĄŻ

       Cóż to za głosy, twardsze i dziksze, wychodzące z tej gęstwiny na lewo? —


PRZECHRZTA

       To chór rzeźników, JW. Panie. —


CHÓR RZEŹNIKÓW

       Obuch i nóż to broń nasza — szlachtuz to życie nasze. — Nam jedno: czy bydło, czy panów rznąć. —



       Dzieci siły i krwi, obojętnie patrzym na drugich, słabszych i bielszych — kto nas powoła, ten nas ma — dla panów woły, dla ludu panów bić będziem.

       Obuch i nóż broń nasza — szlachtuz życie nasze — szlachtuz — szlachtuz — szlachtuz. —


MĄŻ

       Tych lubię — przynajmniej nie wspominają ani o honorze, ani o filozofii. — Dobry wieczór Pani. —


PRZECHRZTA

       cicho

       JW. Panie, mów Obywatelko — lub Wolna Kobieto. —


KOBIETA

       Cóż znaczy ten tytuł, skąd się wyrwał? — Fe — fe — cuchniesz starzyzną. —


MĄŻ

       Język mi się zaplątał. —


KOBIETA

       Jestem swobodną, jako ty, niewiastą wolną, a towarzystwu za to, że mi prawa przyznało, rozdaję miłość moją. —


MĄŻ

       Towarzystwo znów za to ci dało te pierścienie i ten łańcuch ametystowy. — Och! podwójnie dobroczynne towarzystwo! —


KOBIETA

       Nie, te drobnostki zdarłam przed wyzwoleniem moim — z męża mego, wroga mego, wroga wolności, który mnie trzymał na uwięzi. —


MĄŻ

       Życzę Obywatelce miłej przechadzki. —

       przechodzi

       Któż jest ten dziwny żołnierz — oparty na szabli obosiecznej, z główką trupią na czapce, z drugą na felcechu, z trzecią na piersiach? — Czy to nie sławny Bianchetti, taki dziś kondotier ludów, jako dawniej bywali kondotiery książąt i rządów? —


PRZECHRZTA

       On sam, JW. Panie — dopiero od tygodnia do nas przybyły. —


MĄŻ

       Nad czym tak zamyślił się Generał? —


BIANCHETTI

       Widzicie, Obywatele, ową lukę między jaworami? — Patrzcie dobrze — dojrzycie tam na górze zamek — doskonale widzę przez moją lunetę mury, okopy i cztery bastiony. —


MĄŻ

       Trudno go opanować.


BIANCHETTI

       Tysiąc tysięcy królów! — można obejść jarem, podkopać się, i...


PRZECHRZTA

       mrugając

       Obywatelu Generale. —


MĄŻ

       po cichu

       Czujesz ten kurek odwiedziony pod moim płaszczem? —


PRZECHRZTA

       na stronie

       Aj waj! —

       głośno

       Jakżeś więc to ułożył, Obywatelu Generale? —


BIANCHETTI

       zadumany

       Chociażeście moi bracia w wolności, nie jesteście moimi braćmi w geniuszu — po zwycięstwie dowie się każdy o moich planach. —

       odchodzi


MĄŻ

       do Przechrzty

       Radzę wam, go zabijcie, bo tak się poczyna każda Arystokracja. —


RZEMIEŚLNIK

       Przeklęstwo — przeklęstwo. —


MĄŻ

       Cóż robisz pod tym drzewem, biedny człowiecze — czemu patrzysz tak dziko i mgławo? —


RZEMIEŚLNIK

       Przeklęstwo kupcom, dyrektorom fabryki — najlepsze lata, w których inni ludzie kochają dziewczyny, biją się na otwartym polu, żeglują po otwartych morzach, ja prześlęczałem w ciasnej komorze, nad warsztatem jedwabiu. —


MĄŻ

       Wychylże czarę, którą trzymasz w dłoni. —


RZEMIEŚLNIK

       Sił nie mam — podnieść do ust nie mogę — ledwo się tutaj przyczołgałem, ale dla mnie już nie zaświta dzień wolności. — Przeklęstwo kupcom, co jedwab sprzedają, i panom, co noszą jedwabie — przeklęstwo — przeklęstwo!

       umiera


PRZECHRZTA

       Jaki brzydki trup. —


MĄŻ

       Tchórzu wolności, obywatelu Przechrzto, patrz na tę głowę bez życia, pływającą w pokrwawie zachodzącego słońca. —

       Gdzie się podzieją teraz wasze wyrazy, wasze obietnice — równość — doskonałość i szczęście rodu ludzkiego? —


PRZECHRZTA

       na stronie

       Bodajbyś także za wcześnie zdechł i ciało twoje psy rozerwały na sztuki. —

       głośno

       Puszczaj mnie — muszę zdać sprawę z mojego poselstwa. —


MĄŻ

       Powiesz, żem cię miał za szpiega i dlatego zatrzymał. —

       obziera się naokoło

       Odgłosy biesiady głuchną z tyłu — przed nami już same tylko sosny i świerki, oblane promieńmi wieczoru. —


PRZECHRZTA

       Nad drzewami skupiają się chmury — lepiej byś wrócił do swoich ludzi, którzy i tak już od dawna czekają na ciebie w jarze Świętego Ignacego. —


MĄŻ

       Dzięki ci za troskliwość, mości Żydzie — nazad! — Chcę obywateli raz jeszcze w zmierzchu obejrzyć. —


GŁOS POMIĘDZY DRZEWAMI

       Syn chamów dobranoc zasyła staremu słonku.


GŁOS Z PRAWEJ

       Zdrowie twoje, dawny wrogu nasz, coś nas pędził do pracy i znoju — jutro, wschodząc, zastaniesz twoich niewolników przy mięsiwie i konwiach — a teraz, szklanko, idź do czarta! —


PRZECHRZTA

       Orszak chłopów tu ciągnie. —


MĄŻ

       Nie wyrwiesz się — stój za tym pniem i milcz.


CHÓR CHŁOPÓW

       Naprzód, naprzód, pod namioty, do braci naszych — naprzód, naprzód, pod cień jaworów, na sen, na miłą wieczorną gawędkę — tam dziewki nas czekają — tam woły pobite, dawne pługów zaprzęgi, czekają nas.


GŁOS JEDEN

       Ciągnę go i wlokę, zżyma się i opiera — idź w rekruty — idź! —


GŁOS PANA

       Dzieci moje, litości, litości. —


GŁOS DRUGI

       Wróć mi wszystkie dni pańszczyzny. —


GŁOS TRZECI

       Wskrześ mi syna, Panie, spod batogów kozackich. —


GŁOS CZWARTY

       Chamy piją zdrowie twoje, Panie — przepraszają cię, Panie.


CHÓR CHŁOPÓW

       przechodząc

       Upiór ssał krew i poty nasze — mamy upiora — nie puścim upiora — przez biesa, przez biesa, ty zginiesz wysoko, jako pan, jako wielki pan, wzniesion nad nami wszystkimi. — Panom tyranom śmierć — nam biednym, nam głodnym, nam strudzonym jeść, spać i pić. — Jako snopy na polu, tak ich trupy będą — jako plewy w młockarniach, tak perzyny ich zamków — przez kosy nasze, siekiery i cepy, bracia, naprzód. —


MĄŻ

       Nie mogłem twarzy dojrzeć wśród zastępów. —


PRZECHRZTA

       Może jaki przyjaciel lub krewny JW-go. —


MĄŻ

       Nim pogardzam, a was nienawidzę — poezja to wszystko ozłoci kiedyś. — Dalej, Żydzie — dalej! —

       zapuszcza się w krzaki


Inna część boru — wzgórze z rozpalonymi ogniami — zgromadzenie ludzi przy pochodniach.

MĄŻ

       na dole, wysuwając się zza drzew z Przechrztą

       Gałęzie podarły na łachmany moją czapkę wolności. — A to co za piekło z rudawych płomieni, wznoszące się wśród tych dwóch ścian lasu, tych dwóch nawałów ciemności? —


PRZECHRZTA

       Zabłądziliśmy, szukając wąwozu Świętego Ignacego — nazad w krzaki, bo tu Leonard odprawia obrzędy nowej wiary. —


MĄŻ

       wstępując

       Przez Boga, naprzód! — tegom żądał właśnie, nie lękaj się, nikt nas nie pozna. —


PRZECHRZTA

       Ostrożnie — powoli. —


MĄŻ

       Wszędzie rozwaliny jakiegoś ogromu, który musiał wieki przetrwać, nim runął — filary, podnóża, kapitele, ćwiertowane posągi, rozrzucone floresy, którymi oplatano starodawne sklepienia — teraz mi pod stopą zamignęła stłuczona szyba — zda się, że twarz Bogarodzicy na chwilę wyjrzała z cieniu i znów tam ciemno — tu, patrz, cała arkada leży — tu krata żelazna, zasypana gruzem — z góry lunął błysk pochodni — widzę pół rycerza śpiącego na połowie grobu — gdzież jestem, przewodniku? —


PRZECHRZTA

       Nasi ludzie krwawo pracowali przez czterdzieści dni i nocy, aż wreszcie zburzyli ostatni kościół — na tych równinach. — Teraz właśnie cmentarz mijamy.


MĄŻ

       Wasze pieśni, ludzie nowi, gorzko brzmią w moich uszach — czarne postacie z tyłu, z przodu, po bokach się cisną, a pędzone wiatrem blaski i cienie przechadzają się po tłumie, jak żyjące duchy. —


PRZECHODZĄCY

       W imieniu Wolności pozdrawiam was obu. —


DRUGI

       Przez śmierć panów witam was obu. —


TRZECI

       Czego się nie śpieszycie? Tam śpiewają kapłani Wolności. —


PRZECHRZTA

       Niepodobna się oprzeć — zewsząd nas pchają. —


MĄŻ

       Któż jest ten młody człowiek, na gruzach przybytku stojący? — Trzy ogniska palą się pod nim, wśród dymu i łuny twarz jego płonie, głos jego brzmi szaleństwem. —


PRZECHRZTA

       To Leonard, prorok natchnięty Wolności — naokoło stoją nasze kapłany, filozofy, poeci, artyści, córki ich i kochanki. —


MĄŻ

       Ha! wasza arystokracja — pokaż mi tego, który cię przysłał. —


PRZECHRZTA

       Nie widzę go tutaj. —


LEONARD

       Dajcie mi ją do ust, do piersi, w objęcia, dajcie piękną moją, niepodległą, wyzwoloną, obnażoną z zasłon i przesądów, wybraną spośród córek Wolności, oblubienicę moją. —


GŁOS DZIEWICY

       Wyrywam się do ciebie, mój kochanku. —


DRUGI GŁOS

       Patrz, ramiona wyciągam do ciebie — upadłam z niemocy — tarzam się po zgliszczach, kochanku mój. —


TRZECI GŁOS

       Wyprzedziłam je — przez popiół i żar, ogień i dym stąpam ku tobie, kochanku mój. —


MĄŻ

       Z rozpuszczonym włosem, z dyszącą piersią wdziera się na gruzy namiętnymi podrzuty.


PRZECHRZTA

       Tak co noc bywa. —


LEONARD

       Do mnie, do mnie, o rozkoszo moja — córo Wolności. — Ty drżysz w boskim szale. — Natchnienie, ogarnij mą duszę — słuchajcie wszyscy — teraz wam prorokować będę. —


MĄŻ

       Głowę pochyliła, mdleje. —


LEONARD

       My oboje obrazem rodu ludzkiego, wyzwolonego, zmartwychwstającego — patrzcie — stoim na rozwalinach starych kształtów, starego Boga. — Chwała nam, bośmy członki Jego rozerwali, teraz proch i pył z nich — a duch Jego zwyciężyli naszymi duchami — duch Jego zstąpił do nicości. —


CHÓR NIEWIAST

       Szczęśliwa, szczęśliwa oblubienica Proroka — my tu na dole stoimy i zazdrościm jej chwały. —


LEONARD

       Świat nowy ogłaszam — Bogu nowemu oddaję niebiosa. Panie swobody i rozkoszy, Boże ludu, każda ofiara zemsty, trup każdego ciemięzcy twoim niech będzie ołtarzem — w oceanie krwi utoną stare łzy i cierpienia rodu ludzkiego — życiem jego odtąd szczęście — prawem jego równość — a kto inne tworzy, temu stryczek i przeklęstwo. —


CHOR MĘŻÓW

       Rozpadła się budowa ucisku i dumy — kto z niej choć kamyczek podniesie, temu śmierć i przeklęstwo.


PRZECHRZTA

       na stronie

       Bluźnierce Jehowy, po trzykroć pluję na zgubę wam. —


MĄŻ

       Orle, dotrzymaj obietnicy, a ja tu na ich karkach nowy kościół Chrystusowi postawię. —


POMIESZANE GŁOSY

       Wolność — szczęście — hura! — hejże! — rykacha! — hurracha! — hurracha!


CHÓR KAPŁANÓW

       Gdzie pany, gdzie króle, co niedawno przechadzali się po ziemi w berłach i koronach, w dumie i gniewie? —


ZABÓJCA

       Ja zabiłem króla Aleksandra. —


DRUGI

       Ja króla Henryka. —


TRZECI

       Ja króla Emanuela. —


LEONARD

       Idźcie bez trwogi i mordujcie bez wyrzutów — boście wybrani z wybranych, święci wśród najświętszych — boście męczennikami — bohaterami Wolności. —


CHÓR ZABÓJCÓW

       Pójdziemy nocą ciemną, sztylety ściskając w dłoniach, pójdziemy, pójdziemy. —


LEONARD

       Obudź się, urodziwa moja. —


   Grzmot słychać.


       Nuż, odpowiedzcie żyjącemu Bogu — wznieście pieśni wasze — chodźcie za mną wszyscy, wszyscy, jeszcze raz obejdziem i zdepcem świątynię umarłego Boga. —

       A ty podnieś głowę — powstań i obudź się.


DZIEWICA

       Pałam miłością ku tobie i Bogu twemu, światu całemu miłość rozdam moją — płonę — płonę.


MĄŻ

       Ktoś mu zabiegł — padł na kolana — mocuje się sam z sobą, coś bełkoce, coś jęczy. —


PRZECHRZTA

       Widzę, widzę, to syn sławnego filozofa.


LEONARD

       Czego żądasz, Hermanie? —


HERMAN

       Arcykapłanie, daj mi święcenie zbójeckie.


LEONARD

       do kapłanów

       Podajcie mi olej, sztylet i truciznę.

       do Hermana

       Olejem, którym dawniej namaszczano królów, na zgubę królom namaszczam cię dzisiaj — broń dawnych rycerzy i Panów na zatratę panów kładę w ręce twoje — na twoich Piersiach zawieszam medalion, pełny trucizny tam, gdzie twoje żelazo nie dojdzie, niech ona żre i pali wnętrzności tyranów. — Idź i niszcz stare pokolenia po wszech stronach świata. —


MĄŻ

       Ruszył z miejsca i na czele orszaku ciągnie po wzgórzu. —


PRZECHRZTA

       Usuńmy się z drogi. —


MĄŻ

       Nie — chcę tego snu dokończyć. —


PRZECHRZTA

       Po trzykroć pluję na ciebie. —

       do Męża

       Leonard może mnie poznać, JW. Panie — patrz, jaki nóż wisi na jego piersiach. —


MĄŻ

       Zakryj się płaszczem moim. — Co to za niewiasty przed nim tańcują? —


PRZECHRZTA

       Hrabiny i księżniczki, które porzuciwszy mężów przeszły na wiarę naszą. —


MĄŻ

       Niegdyś anioły moje — Pospólstwo go zewsząd oblało — zginął mi w natłoku — jedno po muzyce poznaję, że się od nas oddala. — Choć za mną — stamtąd lepiej nam patrzeć będzie. —

       wdziera się na odłamek muru


PRZECHRZTA

       Aj waj, aj waj! Każdy nas tu spostrzeże. —


MĄŻ

       Widzę go znowu — drugie niewiasty cisną się za nim, blade, obłąkane, w konwulsjach. — Syn filozofa pieni się, potrząsa sztyletem. — Dochodzą teraz do ruin wieży północnej. —

       Stanęli — pląsają na gruzach — rozrywają nie obalone arkady — sypią iskrami na leżące ołtarze i krzyże — płomień się zajmuje i gna słupy dymu przed sobą — biada wam — biada! —


LEONARD

       Biada ludziom, którzy dotąd się kłaniają umarłemu Bogu. —


MĄŻ

       Czarne bałwany nawracają się i ku nam pędzą. —


PRZECHRZTA

       O Abrahamie! —


MĄŻ

       Orle, wszak moja godzina nie tak bliska jeszcze? —


PRZECHRZTA

       Już po nas. —


LEONARD

       przechodząc, zatrzymuje się

       Coś ty za jeden, bracie, z taką dumną twarzą — czemu nie łączysz się z nami? —


MĄŻ

       Śpieszę z daleka na odgłos waszego powstania. — Jestem morderca klubu Hiszpańskiego i dopiero dziś przybyłem. —


LEONARD

       A ten drugi po co się w zawojach płaszcza twego kryje? —


MĄŻ

       To mój brat młodszy — ślubował, że twarzy ludziom nie ukaże, nim zabije przynajmniej barona. —


LEONARD

       Ty sam czyją śmiercią się chlubisz? —


MĄŻ

       Na dwa dni tylko przed wybraniem się w drogę starsi bracia dali mi święcenie. —


LEONARD

       Kogóż masz na myśli?


MĄŻ

       Ciebie pierwszego, jeśli się nam sprzeniewierzysz. —


LEONARD

       Bracie, na ten użytek weź sztylet mój. —

       wyciąga sztylet z pasa


MĄŻ

       dobywa swojego sztyletu

       Bracie, na ten użytek i mojego wystarczy. —


GŁOS LUDZI

       Niech żyje Leonard! — Niech żyje morderca Hiszpański! —


LEONARD


       Jutro staw się u namiotu Obywatela Wodza.

CHÓR KAPŁANÓW

       Pozdrawiamy cię, gościu, imieniem ducha Wolności — w ręku twoim część naszego zbawienia. — Kto walczy bez ustanku, morduje bez słabości, kto dniem i nocą wierzy zwycięstwu, ten zwycięży wreszcie. —

       przechodzą


CHÓR FILOZOFÓW

       My ród ludzki dźwignęli z dzieciństwa. — My prawdę z łona ciemności wyrwali na jaśnią. — Ty za nią walcz, morduj i giń.

       przechodzą


SYN FILOZOFA

       Towarzyszu bracie, czaszką starego świętego piję zdrowie twoje — do widzenia. —

       rzuca czaszkę


DZIEWCZYNA

       tańcując

       Zabij dla mnie księcia Jana. —


DRUGA

       Dla mnie hrabiego Henryka. —


DZIECI

       Prosimy cię ślicznie o głowę arystokraty. —


INNI

       Szczęść się twojemu sztyletowi! —


CHÓR ARTYSTÓW

       Na ruinach gotyckich świątynię zbudujem tu nową — obrazów w niej ni posągów nie ma — sklepienie w długie puginały, filary w osiem głów ludzkich, a szczyt każdego filara jako włosy, z których się krew sączy — ołtarz jeden biały — znak jeden na nim — czapka wolności — Hurracha! —


INNI

       Dalej, dalej, już brzask świta.


PRZECHRZTA

       Rychło nas powieszą — gdzie szubienica. —


MĄŻ

       Cicho, Żydzie — lecą za Leonardem, nie patrzą już na nas. — Ogarniam wzrokiem, raz ostatni podchwytuję myślą ten chaos, dobywający się z toni czasu, z łona ciemności, na zgubę moją i wszystkich braci moich — gnane szałem, porwane rozpaczą myśli moje w całej sile swej kołują. —


       Boże, daj mi potęgę, której nie odmawiałeś mi niegdyś — a w jedno słowo zamknę świat ten nowy, ogromny — on siebie sam nie pojmuje. — Lecz to słowo moje będzie poezją przyszłości. —


GŁOS W POWIETRZU

       Dramat układasz.


MĄŻ

       Dzięki za radę. — Zemsta za zhańbione popioły ojców moich — przeklęstwo nowym pokoleniom — ich wir mnie otacza — ale nie porwie za sobą. — Orle, orle, dotrzymaj obietnicy! — A teraz na dół ze mną i do jaru Św. Ignacego.


PRZECHRZTA

       Już dzień bliski — nie pójdę dalej. —


MĄŻ

       Drogę mi znajdź — puszczę cię potem. —


PRZECHRZTA

       Wśród mgły i zwalisk, cierni i popiołów gdzie mnie wleczesz? — Daruj mi, daruj. —


MĄŻ

       Naprzód, naprzód i na dół ze mną! — Ostatnie pieśni ludu konają za nami. — ledwo gdzie jeszcze tli się pochodnia — pośród tych wyziewów bladych, tych zroszonych drzew czy widzisz cienie przeszłości — czy słyszysz te żałobne głosy? —


PRZECHRZTA

       Mgła wszystko zalewa — coraz bardziej zlatujemy w dół. —


CHÓR DUCHÓW Z LASU

       Płaczmy za Chrystusem, za Chrystusem wygnanym, umęczonym — gdzie Bóg nasz, gdzie kościół Jego? —


MĄŻ

       Prędzej, prędzej do miecza, do boju! — Ja Go wam oddam — na tysiącach krzyżów rozkrzyżuję nieprzyjaciół Jego. —


CHÓR DUCHÓW

       Strzegliśmy ołtarzy i pomników świętych — odgłos dzwonów na skrzydłach nosiliśmy wiernym — w dźwiękach organów były głosy nasze — w połyskach szyb katedry, w cieniach jej filarów, w blaskach pucharu świętego, w błogosławieństwie Ciała Pańskiego było życie nasze. Teraz gdzie się podziejemy? —


MĄŻ

       Rozwidnia się coraz bardziej — ich postacie mdleją w promieniach zorzy. —


PRZECHRZTA

       Tędy droga twoja, tam jaru początek. —


MĄŻ

       Hej! — Jezus i szabla moja! —

       zrzucając czapkę i zawijając w niej pieniądze

       Weź na pamiątkę rzecz i godło zarazem. —


PRZECHRZTA

       Wszak zaręczyłeś mi słowem, JW. Panie, bezpieczeństwo tego, który dziś o północy...


MĄŻ

       Stary szlachcic dwa razy nie powtarza słowa — Jezus i szabla moja! —


GŁOSY W KRZAKACH

       Maryja i szabla nasza — niech pan nasz żyje! —


MĄŻ

       Wiara! do mnie — bądź zdrów, obywatelu! —

       Wiara! do mnie — Jezus i Maryja! —


Noc — krzaki — drzewa. —

PANKRACY

       do swoich ludzi

       Położyć się twarzą do murawy — leżeć w milczeniu — ognia mi nie krzesać, nawet do fajki — a za pierwszym strzałem skoczyć mi na pomoc. — Jeśli strzału nie będzie, nie ruszać się do dnia białego. —


LEONARD

       Obywatelu, raz cię jeszcze zaklinam. —


PANKRACY

       Ty przylep się do tej sosny i dumaj. —


LEONARD

       Mnie jednego przynajmniej weź z sobą — to pan, to arystokrata, to kłamca. —


PANKRACY

       wskazuje mu ręką, by został

       Stara szlachta słowa dotrzymuje czasem.


Komnata podłużna — obrazy dam i rycerzy porozwieszane po ścianach — w głębi filar z tarczą herbowną — Mąż siedzi przy stoliku marmurowym, na którym lampa, para pistoletów, pałasz i zegar — naprzeciwko drugi stolik, srebrne konwie i puchary.

MĄŻ

       Niegdyś o tej samej porze wśród grożących niebezpieczeństw i podobnych myśli Brutusowi ukazał się geniusz Cezara. —

       I ja dziś czekam na podobne widzenie. — Za chwilę stanie przede mną człowiek bez imienia, bez przodków, bez anioła stróża — co wydobył się z nicości i zacznie może nową Epokę, jeśli go w tył nie odrzucę nazad, nie strącę do nicości. —



       Ojcowie moi, natchnijcie mnie tym, co was panami świata uczyniło — wszystkie lwie serca wasze dajcie mi do piersi — powaga skroni waszych niechaj się zleje na czoło moje. — Wiara w Chrystusa i Kościół Jego, ślepa, nieubłagana, wrząca, natchnienie dzieł waszych na ziemi, nadzieja chwały nieśmiertelnej w niebie, niechaj zstąpi na mnie, a wrogów będę mordował i palił, ja, syn stu pokoleń, ostatni dziedzic waszych myśli i dzielności, waszych cnót i błędów.


   Bije dwunasta.


       Teraz gotów jestem. —

       wstaje


SŁUGA ZBROJNY

       wchodząc

       JW. Panie, człowiek, który miał się stawić, przybył i czeka. —


MĄŻ

       Niech wejdzie. —


Sługa wychodzi.

PANKRACY

       wchodząc

       Witam hrabiego Henryka. — To słowo „hrabia” dziwnie brzmi w gardle moim. —

       siada — zrzuca płaszcz i czapkę wolności i wlepia oczy w kolumnę, na której herb wisi —


MĄŻ

       Dzięki ci, żeś zaufał domowi mojemu — starym zwyczajem piję zdrowie twoje. —

       bierze puchar, pije i podaje Pankracemu

       Gościu, w ręce twoje! —


PANKRACY

       Jeśli się nie mylę, te godła czerwone i błękitne zowią się herbem w języku umarłych. — Coraz mniej takich znaczków na powierzchni ziemi.

       pije


MĄŻ

       Za pomocą Bożą, wkrótce tysiące ich ujrzysz. —


PANKRACY

       puchar od ust odejmując

       Otóż mi stara szlachta — zawsze pewna swego — dumna, uporczywa, kwitnąca nadzieją, a bez grosza, bez oręża, bez żołnierzy. — Odgrażająca się jak umarły w bajce powoźnikowi u furtki cmentarza — wierząca lub udająca, że wierzy w Boga — bo w siebie trudno wierzyć. — Ale pokażcie mi pioruny, na waszą obronę zesłane, i pułki aniołów, spuszczone z niebios. —

       pije


MĄŻ

       Śmiej się z własnych słów. — Ateizm to stara formuła — a spodziewałem się czegoś nowego po tobie. —


PANKRACY

       Śmiej się z własnych słów. — Ja mam wiarę silniejszą, ogromniejszą od twojej. — Jęk przez rozpacz i boleść wydarty tysiącom tysiąców — głód rzemieślników — nędza włościan — hańba ich żon i córek — poniżenie ludzkości, ujarzmionej przesądem i wahaniem się, i bydlęcym przyzwyczajeniem — oto wiara moja — a Bóg mój na dzisiaj — to myśl moja — to potęga moja — która chleb i cześć im rozda na wieki. —

       pije i rzuca kubek


MĄŻ

       Ja położyłem siłę moją w Bogu, który Ojcom moim panowanie nadał. —


PANKRACY

       A całe życie byłeś diabła igrzyskiem. — Zresztą zostawiam tę rozprawę teologom, jeśli jaki pedant tego rzemiosła żyje dotąd w całej okolicy — do rzeczy — do rzeczy! —


MĄŻ

       Czegóż więc żądasz ode mnie, zbawco narodów, obywatelu-boże? —


PANKRACY

       Przyszedłem tu, bo chciałem cię poznać — po wtóre ocalić. —


MĄŻ

       Wdzięcznym za pierwsze — drugie zdaj na szablę moją. —


PANKRACY

       Szabla twoja — szkło, Bóg twój, mara. — Potępionyś głosem tysiąców — opasanyś ramionami tysiąców — kilka morgów ziemi wam zostało, co ledwo na wasze groby wystarczy — dwudziestu dni bronić się nie możecie. — Gdzie wasze działa, rynsztunki, żywność — a wreście, gdzie męstwo?... Gdybym był tobą, wiem, co bym uczynił. —


MĄŻ

       Słucham — patrz, jakem cierpliwy. —


PANKRACY

       — Ja więc, hr. Henryk, rzekłbym do Pankracego: „Zgoda — rozpuszczam mój hufiec, mój hufiec jedyny — nie idę na odsiecz Świętej Trójcy — a za to zostaję przy moim imieniu i dobrach, których całość warujesz mi słowem”. —

       Wiele masz lat, hrabio? —


MĄŻ

       Trzydzieści sześć, obywatelu. —


PANKRACY

       Jeszcze piętnaście lat najwięcej — bo tacy ludzie niedługo żyją — twój syn bliższy grobu niż młodości — jeden wyjątek ogromowi nie szkodzi. — Bądź więc sobie ostatnim hrabią na tych równinach — panuj do śmierci w domu naddziadów — każ malować ich obrazy i rżnąć herby. — A o tych nędzarzach nie myśl już więcej. — Niech się wyrok ludu spełni nad nikczemnikami. —

       nalewa sobie drugi puchar

       Zdrowie twoje, ostatni hrabio! —


MĄŻ

       Obrażasz mnie każdym słowem; zda się, próbujesz, czy zdołasz w niewolnika obrócić na dzień tryumfu swego. — Przestań, bo ja ci się odwdzięczyć nie mogę. — Opatrzność mojego słowa cię strzeże. —


PANKRACY

       Honor święty, honor rycerski wystąpił na scenę — zwiędły to łachman w sztandarze ludzkości. — O! Znam ciebie, przenikam ciebie — pełnyś życia, a łączysz się z umierającymi, bo chcesz się oszukać, bo chcesz wierzyć jeszcze w kasty, w kości prababek, w słowo „ojczyzna” i tam dalej — ale w głębi ducha sam wiesz, że braci twojej należy się kara, a po karze niepamięć. —


MĄŻ

       Tobie zaś i twoim cóż inszego?


PANKRACY

       Zwycięstwo i życie. — Jedno tylko prawo uznaję i przed nim kark schylam — tym prawem świat bieży w coraz wyższe kręgi — ono jest zgubą waszą i woła teraz przez moje usta:

       „Zgrzybiali, robaczywi, pełni napoju i jadła, ustąpcie młodym, zgłodniałym i silnym”. —

       Ale — ja pragnę cię wyratować — ciebie jednego. —


MĄŻ

       Bodajbyś zginął marnie za tę litość twoją. — Ja także znam świat twój i ciebie — patrzałem wśród cieniów nocy na pląsy motłochu, po karkach którego wspinasz się do góry — widziałem wszystkie stare zbrodnie świata, ubrane w szaty świeże, nowym kołujące tańcem — ale ich koniec ten sam co przed tysiącami lat — rozpusta, złoto i krew. — A ciebie tam nie było — nie raczyłeś zstąpić pomiędzy dzieci twoje — bo w głębi ducha ty pogardzasz nimi — kilka chwil jeszcze, a jeśli rozum cię nie odbieży, ty będziesz pogardzał sam sobą. —

       Nie dręcz mnie więcej. —

       siada pod herbem swoim


PANKRACY

       Świat mój jeszcze nie rozparł się w polu — zgoda — nie wyrósł na olbrzyma — łaknie dotąd chleba i wygód — ale przyjdą czasy —

       wstaje, idzie ku Mężowi i opiera się na herbowym filarze

       Ale przyjdą czasy, w których on zrozumie siebie i powie o sobie: „Jestem” — a nie będzie drugiego głosu na świecie, co by mógł także odpowiedzieć: „Jestem”. —


MĄŻ

       Cóż dalej? —


PANKRACY

       Z pokolenia, które piastuję w sile woli mojej, narodzi się plemię ostatnie, najwyższe, najdzielniejsze. — Ziemia jeszcze takich nie widziała mężów. — Oni są ludźmi wolnymi, panami jej od bieguna do bieguna. — Ona cała jednym miastem kwitnącym, jednym domem szczęśliwym, jednym warsztatem bogactw i przemysłu. —


MĄŻ

       Słowa twoje kłamią — ale twarz twoja niewzruszona, blada, udać nie umie natchnienia. —


PANKRACY

       Nie przerywaj, bo są ludzie, którzy na klęczkach mnie o takie słowa prosili, a ja im tych słów skąpiłem. —

       Tam spoczywa Bóg, któremu już śmierci nie będzie — Bóg, pracą i męką czasów odarty z zasłon — zdobyty na niebie przez własne dzieci, które niegdyś porozrzucał na ziemi, a one teraz przejrzały i dostały prawdy — Bóg ludzkości objawił się im.


MĄŻ

       A nam przed wiekami — ludzkość przezeń już zbawiona. —


PANKRACY

       Niechże się cieszy takim zbawieniem — nędzą dwóch tysięcy lat, upływających od Jego śmierci na krzyżu. —


MĄŻ

       Widziałem ten krzyż, bluźnierco, w starym, starym Rzymie — u stóp Jego leżały gruzy potężniejszych sił niż twoje — sto bogów, twemu podobnych, walało się w pyle, głowy skaleczonej podnieść nie śmiało ku Niemu — a On stał na wysokościach, święte ramiona wyciągał na wschód i na zachód, czoło święte maczał w promieniach słońca — znać było, że jest Panem świata. —


PANKRACY

       Stara powiastka — pusta jak chrzęst twego herbu. —

       uderza o tarczą

       Ale ja dawniej czytałem twe myśli. — Jeśli więc umiesz sięgać w nieskończoność, jeśli kochasz prawdę i szukałeś jej szczerze, jeśliś człowiekiem na wzór ludzkości, nie na podobieństwo mamczynych piosneczek, słuchaj, nie odrzucaj tej chwili zbawienia. Krwi, którą oba wylejem dzisiaj, jutro śladu nie będzie — ostatni raz ci mówię — jeśliś tym, czym wydawałeś się niegdyś, wstań, porzuć dom i chodź za mną. —


MĄŻ

       Tyś młodszym bratem szatana. —

       wstaje i przechadza się wzdłuż

       Daremne marzenia — kto ich dopełni? — Adam skonał na pustyni — my nie wrócim do raju.


PANKRACY

       na stronie

       Zagiąłem palec popod serce jego — trafiłem do nerwu poezji. —


MĄŻ

       Postęp, szczęście rodu ludzkiego — i ja kiedyś wierzyłem — ot! macie, weźcie głowę moją, byleby... Stało się. — Przed stoma laty, przed dwoma wiekami polubowna ugoda mogła jeszcze... ale teraz, wiem — teraz trza mordować się nawzajem — bo teraz im tylko chodzi o zmianę plemienia. —


PANKRACY

       Biada zwyciężonym — nie wahaj się — powtórz raz tylko „biada” — i zwyciężaj z nami. —


MĄŻ

       Czyś zbadał wszystkie manowce Przeznaczenia — czy pod kształtem widomym stanęło Ono u wejścia namiotu twojego w nocy i olbrzymią dłonią błogosławiło tobie — lub w dzień czyś słyszał głos Jego o południu, kiedy wszyscy spali w skwarze, a tyś jeden rozmyślał — że mi tak pewno grozisz zwycięstwem, człowiecze z gliny, jako ja, niewolniku pierwszej lepszej kuli, pierwszego lepszego cięcia?


PANKRACY

       Nie łudź się marną nadzieją — bo nie draśnie mnie ołów, nie tknie się żelazo, dopóki jeden z was opiera się mojemu dziełu, a co później nastąpi, to już wam nic z tego. —


   Zegar bije.


       Czas szydzi z nas obu. — Jeśliś znudzony życiem, przynajmniej ocal syna swego. —


MĄŻ

       Dusza jego czysta, już ocalona w niebie — a na ziemi los ojca go czeka. —

       spuszcza głowę między dłonie i staje


PANKRACY

       Odrzuciłeś więc? —


   Chwila milczenia.


       Milczysz — dumasz — dobrze — niechaj ten duma, co stoi nad grobem. —


MĄŻ

       Z dala od tajemnic, które za krańcami twoich myśli odbywają się teraz w głębi ducha mojego! — Świat cielska do ciebie należy — tucz go jadłem, oblewaj posoką i winem — ale dalej nie zachodź i precz, precz ode mnie! —


PANKRACY

       Sługo jednej myśli i kształtów jej, pedancie rycerzu, poeto, hańba tobie! — Patrz na mnie — myśli i kształty są woskiem palców moich. —


MĄŻ

       Darmo, ty mnie nie zrozumiesz nigdy — bo każden z ojców twoich pogrzeban z motłochem pospołu, jako rzecz martwa, nie jako człowiek z siłą i duchem. —

       wyciąga rękę ku obrazom

       Spojrzyj na te postacie — myśl ojczyzny, domu, rodziny, myśl, nieprzyjaciółka twoja, na ich czołach wypisana zmarszczkami — a co w nich było i przeszło, dzisiaj we mnie żyje. — Ale ty, człowiecze, powiedz mi, gdzie jest ziemia twoja? — Wieczorem namiot twój rozbijasz na gruzach cudzego domu, o wschodzie go zwijasz i koczujesz dalej — dotąd nie znalazłeś ogniska swego i nie znajdziesz, dopóki stu ludzi zechce powtórzyć za mną: „Chwała ojcom naszym!” —


PANKRACY

       Tak, chwała dziadom twoim na ziemi i niebie — w rzeczy samej jest na co patrzyć.

       Ów, starosta, baby strzelał po drzewach i Żydów piekł żywcem. — Ten z pieczęcią w dłoni i podpisem — „kanclerz” — sfałszował akta, spalił archiwa, przekupił sędziów, trucizną przyśpieszył spadki — stąd wsie twoje, dochody, potęga. — Tamten, czarniawy, z ognistym okiem, cudzołożył po domach przyjaciół — ów z Runem Złotym, w kolczudze włoskiej, znać służył u cudzoziemców — a ta pani blada, z ciemnymi puklami, kaziła się z giermkiem swoim — tamta czyta list kochanka i śmieje się, bo noc bliska — tamta, z pieskiem na robronie, królów była nałożnicą. — Stąd wasze genealogie bez przerwy, bez plamy. — Lubię tego w zielonym kaftanie — pił i polował z bracią szlachtą, a chłopów wysyłał, by z psami gonili jelenie. — Głupstwo i niedola kraju całego — oto rozum i moc wasza. — Ale dzień sądu bliski i w tym dniu obiecuję wam, że nie zapomnę o żadnym z was, o żadnym z ojców waszych, o żadnej chwale waszej. —


MĄŻ

       Mylisz się, mieszczański synu. — Ani ty, ani żaden z twoich by nie żył, gdyby ich nie wykarmiła łaska, nie obroniła potęga ojców moich. — Oni wam wśród głodu rozdawali zboże, wśród zarazy stawiali szpitale — a kiedyście z trzody zwierząt wyrośli na niemowlęta, oni wam postawili świątynie i szkoły — podczas wojny tylko zostawiali doma, bo wiedzieli, żeście nie do pola bitwy. —

       Słowa twoje łamią się na ich chwale, jak dawniej strzały pohańców na ich świętych pancerzach — one ich popiołów nie wzruszą nawet — one zaginą jak skowyczenia psa wściekłego, co bieży i pieni się, aż skona gdzie na drodze. — A teraz czas już tobie wyniść z domu mego. — Gościu, wolno puszczam ciebie. —


PANKRACY

       Do widzenia na okopach Świętej Trójcy. —

       A kiedy wam kul zabraknie i prochu...


MĄŻ

       To się zbliżym na długość szabel naszych. — Do widzenia. —


PANKRACY

       Dwa orły z nas — ale gniazdo twoje strzaskane piorunem. —

       bierze płaszcz i czapkę wolności

       Przechodząc próg ten, rzucam nań przeklęstwo, należne starości. — I ciebie, i syna twego poświęcam zniszczeniu. —


MĄŻ

       Hej, Jakubie!


   Jakub wchodzi.


       Odprowadzić tego człowieka aż do ostatnich czat moich na wzgórzu. —


JAKUB

       Tak mi Panie Boże dopomóż! —

       wychodzi


CZĘŚĆ CZWARTA

Od baszt Świętej Trójcy do wszystkich szczytów skał, po prawej, po lewej, z tyłu i na przodzie leży mgła śnieżysta, blada, niewzruszona, milcząca, mara oceanu, który niegdyś miał brzegi swoje, gdzie te wierzchołki czarne, ostre, szarpane, i głębokości swoje, gdzie dolina, której nie widać, i słońce, które jeszcze się nie wydobyło. —

Na wyspie granitowej, nagiej, stoją wieże zamku, wbite w skałę pracą dawnych ludzi i zrosłe ze skałą jak pierś ludzka z grzbietem u Centaura. — Ponad nimi sztandar się wznosi, najwyższy i sam jeden wśród szarych błękitów.

Powoli śpiące obszary budzić się zaczną — w górze słychać szumy wiatrów — z dołu promienie się cisną — i kra z chmur pędzi po tym morzu z wyziewów. —

Wtedy inne głosy, głosy ludzkie, przymieszają się do tej znikomej burzy i niesione na mglistych bałwanach, roztrącą się o stopy zamku. —

Widna przepaść wśród obszarów, co pękły nad nią. —

Czarno tam w jej głębi, od głów ludzkich czarno — dolina cała zarzucona głowami ludzkimi, jako dno morza głazami. —

Słońce ze wzgórzów na skały wstępuje — w złocie unoszą się, w złocie roztapiają się chmury, a im bardziej nikną, tym lepiej słychać wrzaski, tym lepiej dojrzeć można tłumy, płynące u dołu. —

Z gór podniosły się mgły — i konają teraz po nicościach błękitu. — Dolina Świętej Trójcy obsypana światłem migającej broni i Lud ciągnie zewsząd do niej jak do równiny Ostatniego Sądu. —

Katedra w zamku Świętej Trójcy. —

Panowie, senatory, dygnitarze siedzą po obu stronach, każdy pod posągiem jakiego króla lub rycerza — za posągami tłumy szlachty — przed wielkim ołtarzem w głębi Arcybiskup w krześle złoconym, z mieczem na kolanach — za ołtarzem Chór Kapłanów. — Mąż stoi w progu przez chwilą, potem zaczyna iść powoli ku Arcybiskupowi ze sztandarem w ręku. —

CHÓR KAPŁANÓW

       Ostatnie sługi Twoje, w ostatnim kościele Syna Twego, błagamy Cię za czcią ojców naszych. — Od nieprzyjaciół wyratuj nas, Panie!


PIERWSZY HRABIA

       Patrz, z jaką dumą spogląda na wszystkich. —


DRUGI HRABIA

       Myśli, że świat podbił. —


TRZECI HRABIA

       A on się tylko nocą przedarł przez obóz chłopów. —


PIERWSZY HRABIA

       Sto trupów położył, a dwieście swoich stracił. —


DRUGI HRABIA

       Nie dajmy, by go wodzem obrali.


MĄŻ

       klęka przed Arcybiskupem

       U stóp twoich składam zdobycz moją. —


ARCYBISKUP

       Przypasz miecz ten, błogosławiony niegdyś ręką Świętego Floriana. —


GŁOSY

       Niech żyje hr. Henryk — niech żyje!


ARCYBISKUP

       I przyjm ze znakiem Krzyża Św. dowództwo w tym zamku, ostatnim państwie naszym — wolą wszystkich mianuję cię wodzem. —


GŁOSY

       Niech żyje — niech żyje! —


GŁOS JEDEN

       Nie pozwalam. —


INNE GŁOSY

       Precz — precz — za drzwi! — Niech żyje Henryk! —


MĄŻ

       Jeśli kto ma co do zarzucenia mnie, niechaj wystąpi, wśród tłumu się nie kryje. —


   Chwila milczenia.


       Ojcze, szablę tę biorę i niech mi Bóg zrządzi zgon prędki, za wczesny, jeśli nią ocalić was nie zdołam. —


CHÓR KAPŁANÓW

       Daj mu siłę — daj mu Ducha Świętego, Panie! — Od nieprzyjaciół wyratuj nas, Panie!


MĄŻ

       Teraz przysięgnijcie wszyscy, że chcecie bronić wiary i czci przodków waszych — że głód i pragnienie umorzy was do śmierci, ale nie do hańby — nie do poddania się — nie do ustąpienia choćby jednego z praw Boga waszego lub waszych. —


GŁOSY

       Przysięgamy. —



Arcybiskup klęka i krzyż wznosi. Wszyscy klękają.

CHÓR

       Krzywoprzysięzca gniewem Twoim niech obarczon będzie! — Bojaźliwy gniewem Twoim niech obarczon będzie! — Zdrajca gniewem Twoim niech obarczon będzie! —


GŁOSY

       Przysięgamy. —


MĄŻ

       dobywa miecza

       Teraz obiecuję wam sławę — u Boga wyproście zwycięstwo. —

       otoczony tłumem wychodzi


Jeden z dziedzińców Świętej Trójcy. — Mąż — Hrabiowie — Barony — Książęta — księża — szlachta.

HRABIA

       na stronę odprowadza Męża

       Jakże — wszystko stracone? —


MĄŻ

       Nie wszystko — chyba że wam serca zabraknie przed czasem. —


HRABIA

       Przed jakim czasem?


MĄŻ

       Przed śmiercią. —


BARON

       odprowadza go w inszą stronę

       Hrabio, podobno widziałeś się z tym okropnym człowiekiem. — Będzież on miał litości choć trochę nad nami, kiedy się dostaniem w ręce jego? —


MĄŻ

       Zaprawdę ci mówię, że o takiej litości żaden z ojców twoich nie słyszał — zowie się szubienica. —


BARON

       Trza się bronić jak można. —


MĄŻ

       Co Książę mówi? —


KSIĄŻĘ

       Parę słów na boku. —

       odchodzi z nim

       To wszystko dobre jest dla gminu, ale między nami oczywistym jest, że się oprzeć nie zdołamy. —


MĄŻ

       Cóż więc pozostaje? —


KSIĄŻĘ

       Obrano cię wodzem, a zatem do ciebie należy rozpocząć układy. —


MĄŻ

       Ciszej — ciszej! —


KSIĄŻĘ

       Dlaczego? —


MĄŻ

       Boś, Mości Książę, już na śmierć zasłużył. —

       odwraca się do tłumu

       Kto wspomni o poddaniu się, ten śmiercią karanym będzie. —


BARON, HRABIA, KSIĄŻĘ

       razem

       Kto wspomni o poddaniu się, ten śmiercią karanym będzie. —


WSZYSCY

       Śmiercią — śmiercią — vivat!


Wychodzą.

Krużganek na szczycie wieży. — Mąż, — Jakub.

MĄŻ

       Gdzie syn mój?


JAKUB

       W wieży północnej usiadł na progu starego więzienia i śpiewa proroctwa. —


MĄŻ

       Najmocniej osadź basztę Eleonory — sam nie ruszaj się stamtąd i co kilka minut patrzaj lunetą na obóz buntowników. —


JAKUB

       Warto by, tak mi Panie Boże dopomóż, dla zachęty rozdać naszym po szklance wódki. —


MĄŻ

       Jeśli potrzeba, każ otworzyć nawet piwnice naszych hrabiów i książąt. —


   Jakub wychodzi. — Mąż wchodzi kilkoma schodami wyżej, pod sam sztandar, na płaski taras. —


       Całym wzrokiem oczu moich, całą nienawiścią serca obejmuję was, wrogi. — Teraz już nie marnym głosem, nie mdłym natchnieniem będę walczył z wami, ale żelazem i ludźmi, którzy mnie się poddali. —

       Jakże tu dobrze być panem, być władzcą — choćby z łoża śmierci spoglądać na cudze wole, skupione naokoło siebie, i na was, przeciwników moich, zanurzonych w przepaści, krzyczących z jej głębi ku mnie, jak potępieni wołają ku niebu. —

       Dni kilka jeszcze, a może mnie i tych wszystkich nędzarzy, co zapomnieli o wielkich ojcach swoich, nie będzie — ale bądź co bądź — dni kilka jeszcze pozostało — użyję ich rozkoszy mej kwoli — panować będę — walczyć będę — żyć będę. — To moja pieśń ostatnia! —

       Nad skałami zachodzi słońce w długiej, czarnej trumnie z wyziewów. — Krew promienista zewsząd leje się na dolinę. — Znaki wieszcze zgonu mojego, pozdrawiam was szczerszym, otwartszym sercem, niż kiedykolwiek wprzódy witałem obietnice wesela, ułudy, miłości. —

       Bo nie podłą pracą, nie podstępem, nie przemysłem doszedłem końca życzeń moich — ale nagle, znienacka, tak, jakom marzył zawżdy.

       I teraz tu stoję na pograniczach snu wiecznego wodzem tych wszystkich, co mi wczoraj jeszcze równymi byli. —


Komnata w zamku, oświecona pochodniami — Orcio siedzi na łożu — Mąż wchodzi i składa broń na stole.

MĄŻ

       Sto ludzi zostawić na szańcach — reszta niech odpocznie po tak długiej bitwie. —


GŁOS ZA DRZWIAMI

       Tak mi Panie Boże dopomóż! —


MĄŻ

       Zapewne słyszałeś wystrzały, odgłosy naszej wycieczki — ale bądź dobrej myśli, dziecię moje, nie przepadniemy jeszcze ni dzisiaj, ni jutro. —


ORCIO

       Słyszałem, ale to nie tknęło mi serca — huk przeleciał i nie ma go więcej — co innego w dreszcz mnie wprawia, Ojcze.


MĄŻ

       Lękałeś się o mnie. —


ORCIO

       Nie — bo wiem, że twoja godzina nie nadeszła jeszcze.


MĄŻ

       Sami jesteśmy — ciężar spadł mi z duszy na dzisiaj, — bo tam w dolinie leżą ciała pobitych wrogów. — Opowiedz mi wszystkie myśli twoje — będę ich słuchał, jak dawniej w domu naszym. —


ORCIO

       Za mną, za mną, Ojcze — tam straszny sąd co noc się powtarza. —

       idzie ku drzwiom skrytym w murze i otwiera je


MĄŻ

       Gdzie idziesz? — Kto ci pokazał to przejście? — Tam lochy wiecznie ciemne, tam gniją dawnych ofiar kości. —


ORCIO

       Gdzie oko twoje, zwyczajne słońcu, nie dowidzi — tam duch mój stąpać umie. — Ciemności, idźcie do ciemności! —

       zstępuje


Lochy podziemne — kraty żelazne, kajdany, narzędzia do tortur, połamane, leżące na ziemi. — Mąż z pochodnią u stóp głazu, na którym Orcio stoi.

MĄŻ

       Zejdź, błagam cię, zejdź do mnie. —


ORCIO

       Czy nie słyszysz ich głosów, czy nie widzisz ich kształtów?


MĄŻ

       Milczenie grobów — a światło pochodni na kilka stóp tylko rozświeca przed nami.


ORCIO

       Coraz już bliżej — coraz już widniej — idą spod ciasnych sklepień jeden po drugim i tam zasiadają w głębi.


MĄŻ

       W szaleństwie twoim potępienie moje — szalejesz, dziecię — i siły moje niszczysz, kiedy mi ich tyle potrzeba. —


ORCIO

       Widzę duchem blade ich postacie, poważne, kupiące się na sąd straszny. — Oskarżony już nadchodzi i jako mgła płynie. —


CHÓR GŁOSÓW

       Siłą nam daną — za męki nasze, my, niegdyś przykuci, smagani, dręczeni, żelazem rwani, trucizną pojeni, przywaleni cegłami i żwirem, dręczmy i sądźmy, sądźmy i potępiajmy — a kary Szatan się podejmie. —


MĄŻ

       Co widzisz? —


ORCIO

       Oskarżony — oskarżony — ot, załamał dłonie. —


MĄŻ

       Kto on jest? —


ORCIO

       Ojcze — Ojcze!


GŁOS JEDEN

       Na tobie się kończy ród przeklęty — w tobie ostatnim zebrał wszystkie siły swoje i wszystkie namiętności swe, i całą dumę swoją, by skonać. —


CHÓR GŁOSÓW

       Za to, żeś nic nie kochał, nic nie czcił prócz siebie, prócz siebie i myśli twych, potępion jesteś — potępion na wieki. —


MĄŻ

       Nic dojrzeć nie mogę, a słyszę spod ziemi, nad ziemią, po bokach westchnienia i żale, wyroki i groźby. —


ORCIO

       On teraz podniósł głowę, jako ty, Ojcze, kiedy się gniewasz — i odparł dumnym słowem, jako ty, Ojcze, kiedy pogardzasz. —


CHÓR GŁOSÓW

       Daremno — daremno — ratunku nie ma dla niego ni na ziemi, ni w niebie.


GŁOS JEDEN

       Dni kilka jeszcze chwały ziemskiej, znikomej, której mnie i braci moich pozbawili naddziady twoje — a potem zaginiesz ty i bracia twoi — i pogrzeb wasz jest bez dzwonów żałoby — bez łkania przyjaciół i krewnych — jako nasz był kiedyś na tej samej skale boleści. —


MĄŻ

       Znam ja was, podłe duchy, marne ogniki, latające wśród ogromów anielskich. —

       idzie kilka kroków naprzód


ORCIO

       Ojcze, nie zapuszczaj się w głąb — na Chrystusa imię święte zaklinam cię, Ojcze. —


MĄŻ

       wraca

       Powiedz, powiedz, kogo widzisz? —


ORCIO

       To postać —


MĄŻ

       Czyja?


ORCIO

       To drugi ty jesteś — cały blady — spętany teraz męczą ciebie — słyszę jęki twoje —

       pada na kolana

       Przebacz mi, Ojcze — Matka pośród nocy przyszła i kazała...

       mdleje


MĄŻ

       chwyta go w objęcia

       Tego nie dostawało. — Ha! dziecię własne przywiodło mnie do progu piekła! — Mario! — nieubłagany duchu — Boże! i Ty, druga Maryjo, do której modliłem się tyle! —

       Tam poczyna się nieskończoność mąk i ciemności. — Nazad! — muszę jeszcze walczyć z ludźmi — potem wieczna walka. —

       ucieka z synem


CHÓR GŁOSÓW

       w oddali

       Za to, żeś nic nie kochał, nic nie czcił prócz siebie, prócz siebie i myśli twych, potępion jesteś — potępion na wieki. —


Sala w zamku Świętej Trójcy. — Mąż, kobiety, dzieci, kilku starców i hrabiów klęczących u stóp jego — Ojciec Chrzestny stoi w środku sali — tłum w głębi — zbroje zawieszone, gotyckie filary, ozdoby, okna. —

MĄŻ

       Nie — przez syna mego — przez żonę nieboszczkę moją, nie — jeszcze raz mówię — nie. —


GŁOSY KOBIECE

       Zlituj się — głód pali wnętrzności nasze i dzieci naszych — dniem i nocą strach nas pożera. —


GŁOSY MĘŻCZYZN

       Jeszcze pora — słuchaj posła — nie odsyłaj posła. —


OJCIEC CHRZESTNY

       Całe życie moje obywatelskim było i nie zważam na twoje wyrzuty, Henryku. — Jeślim się podjął urzędu poselskiego, który w tej chwili sprawuję, to że znam wiek mój i cenić umiem całą wartość jego. — Pankracy jest reprezentantem obywatelem, że tak rzekę...


MĄŻ

       Precz z oczu moich, stary. —

       na stronie do Jakuba

       Przyprowadź tu oddział naszych. —


Jakub wychodzi — kobiety powstają i płaczą. — mężczyźni się oddalają o kilka kroków.

BARON

       Zgubiłeś nas, Hrabio. —


DRUGI

       Wypowiadamy ci posłuszeństwo. —


KSIĄŻĘ

       Sami ułożymy z tym zacnym obywatelem warunki poddania zamku. —


OJCIEC CHRZESTNY

       Wielki mąż, który mnie przysłał, obiecuje wam życie, bylebyście przyłączyli się do niego i uznali dążenie wieku. —


KILKA GŁOSÓW

       Uznajemy — uznajemy. —


MĄŻ

       Kiedyście mnie wezwali, przysiągłem zginąć na tych murach — dotrzymam i wy wszyscy zginiecie wraz ze mną. —

       Ha! chce się wam żyć jeszcze! —

       Ha! zapytajcie ojców waszych, po co gnębili i panowali! —

       do Hrabiego

       A ty czemu uciskałeś poddanych? —

       do drugiego

       A ty czemu przepędziłeś wiek młody na kartach i podróżach daleko od Ojczyzny? —

       do innego

       Ty się podliłeś wyższym, gardziłeś niższymi. —

       do jednej z kobiet

       Dlaczegóżeś dzieci nie wychowała sobie na obrońców — na rycerzy? — Teraz by ci się zdały na coś. — Aleś kochała Żydów, adwokatów — proś ich o życie teraz. —

       staje i wyciąga ramiona

       Czego się tak śpieszycie do hańby — co was tak nęci, by upodlić wasze ostatnie chwile? — Naprzód raczej ze mną, naprzód, Mości Panowie, tam gdzie kule i bagnety — nie tam gdzie szubienica i kat milczący, z powrozem w dłoni na szyje wasze. —


KILKA GŁOSÓW

       Dobrze mówi — na bagnety! —


INNE GŁOSY

       Kawałka chleba już nie ma. —


KOBIECE GŁOSY

       Dzieci nasze, dzieci wasze! —


WIELE GŁOSÓW

       Poddać się trzeba — układy — układy! —


OJCIEC CHRZESTNY

       Obiecuję wam całość, że tak rzekę, nietykalność osób i ciał waszych. —


MĄŻ

       przybliża się do Ojca Chrzestnego i chwyta go za piersi

       Święta osobo posła, idź skryć siwą głowę pod namioty przechrztów i szewców, bym ją krwią twoją własną nie zmazał. —


   Wchodzi oddział zbrojnych z Jakubem.


       Na cel mi wziąć to czoło zorane zmarszczkami marnej nauki — na cel tę czapkę wolności, drżącą od tchnienia słów moich na tej głowie bez mózgu. —


Ojciec Chrzestny się wymyka.

WSZYSCY

       razem

       Związać go — wydać Pankracemu! —


MĄŻ

       Chwila jeszcze, Mości Panowie! — Chodzi od jednego żołnierza do drugiego. Z tobą, zda mi się, wdzierałem się na góry za dzikim zwierzem — pamiętasz, wyrwałem cię z przepaści. —

       do innych

       Z wami rozbiłem się na skałach Dunaju — Hieronimie, Krzysztofie, byliście ze mną na Czarnym Morzu. —

       do innych

       Wam odbudowałem chaty zgorzałe. —

       do innych

       Wyście uciekli do mnie od złego pana. — A teraz mówcie — pójdziecie za mną czy zostawicie mnie samego, ze śmiechem na ustach, żem wpośród tylu ludzi jednego człowieka nie znalazł? —


WSZYSCY

       Niech żyje hr. Henryk — niech żyje! —


MĄŻ

       Rozdać im, co zostało wędliny i wódki — a potem na mury! —


WSZYSCY ŻOŁNIERZE

       Wódki — mięsa — a potem na mury! —


MĄŻ

       Idź z nimi, a za godzinę bądź gotów do walki. —


JAKUB

       Tak mi Panie Boże dopomóż! —


GŁOSY KOBIECE

       Przeklinamy cię za niewiniątka nasze! —


INNE GŁOSY

       Za ojców naszych. —


INNE GŁOSY

       Za żony nasze. —


MĄŻ

       A ja was za podłość waszą. —

       wychodzi


Okopy Świętej Trójcy. — Trupy naokoło — działa potrzaskane — broń leżąca na ziemi. — Tu i ówdzie biegną żołnierze — Mąż oparty o szaniec, Jakub przy nim.

MĄŻ

       szablę chowając do pochwy

       Nie ma rozkoszy, jak grać w niebezpieczeństwo i wygrywać zawżdy, a kiedy nadejdzie przegrać — to raz jeden tylko. —


JAKUB

       Ostatnimi naszymi nabojami skropieni odstąpili, ale tam w dole się gromadzą i niedługo wrócą do szturmu — darmo, nikt losu przeznaczonego nie uszedł, od kiedy świat światem. —


MĄŻ

       Nie ma już więcej kartaczy? —


JAKUB

       Ani kul, ani lotek, ani śrutu — wszystko się przebiera nareszcie. —


MĄŻ

       A więc syna mi przyprowadź, bym go raz jeszcze uściskał. —


   Jakub odchodzi.


       Dym bitwy zamglił oczy moje — zda mi się, jakby dolina wzdymała się i opadała nazad — skały w sto kątów łamią się i krzyżują — dziwnym szykiem także ciągną myśli moje. —

       siada na murze

       Człowiekiem być nie warto — Aniołem nie warto. — Pierwszy z Archaniołów po kilku wiekach, tak jak my po kilku latach bytu, uczuł nudę w sercu swoim i zapragnął potężniejszych sił. — Trza być Bogiem lub nicością. —


   Jakub przychodzi z Orciem.


       Weź kilku naszych, obejdź sale zamkowe i pędź do murów wszystkich, co spotkasz. —


JAKUB

       Bankierów i hrabiów, i książąt. —

       odchodzi


MĄŻ

       Chodź, synu — połóż tu rękę swoją na dłoni mojej — czołem ust moich się dotknij — czoło matki twojej niegdyś było takiej samej bieli i miękkości. —


ORCIO

       Słyszałem głos jej dzisiaj, nim zerwali się męże twoi do broni — słowa jej płynęły tak lekko jak wonie, i mówiła: „Dziś wieczorem zasiądziesz przy mnie”. —


MĄŻ

       Czy wspomniała choćby imię moje? —


ORCIO

       Mówiła: „Dziś wieczorem czekam na syna mego”. —


MĄŻ

       na stronie

       U końca drogi czyż opadnie mnie siła? — Nie daj tego, Boże! — Za jedną chwilę odwagi masz mnie więźniem twoim przez wieczność całą. —

       głośno

       O synu, przebacz, żem ci dał życie — rozstajemy się — czy wiesz, na jak długo? —


ORCIO

       Weź mnie i nie puszczaj — nie puszczaj — ja cię pociągnę za sobą. —


MĄŻ

       Różne drogi nasze — ty zapomnisz o mnie wśród chórów anielskich, ty kropli rosy nie rzucisz mi z góry. — O Jerzy — Jerzy! — O synu mój! —


ORCIO

       Co za krzyki! — Drżę cały — coraz groźniej — coraz bliżej — huk dział i strzelb się rozlega — godzina ostatnia, przepowiedziana, ciągnie ku nam. —


MĄŻ

       Śpieszaj, śpieszaj, Jakubie! —



Orszak hrabiów i książąt przechodzi przez dolny dziedziniec — Jakub z żołnierzami idzie za nim.

GLOS JEDEN

       Daliście odłamki broni i bić się każecie. —


GŁOS DRUGI

       Henryku, ulituj się! —


TRZECI

       Nie gnaj nas słabych, zgłodniałych ku murom! —


INNE GŁOSY

       Gdzie nas pędzą — gdzie?


MĄŻ

       do nich

       Na śmierć. —

       do syna

       Tym uściskiem chciałbym się z tobą połączyć na wieki — ale trza mi w inszą stronę. —


Orcio pada, trafiony kulą.

GŁOS W GÓRZE

       Do mnie, do mnie duchu czysty — do mnie, synu mój! —


MĄŻ

       Hej! do mnie, ludzie moi! —

       dobywa szabli i przykłada do ust leżącego

       Klinga szklanna jak wprzódy — oddech i życie uleciały razem. —
       Hej! tu — naprzód — już się wdarli na długość szabli mojej — nazad, w przepaść, syny wolności! —


Zamieszanie i bitwa.

Insza strona okopów — słychać odgłosy walki — Jakub rozciągnięty na murze — Mąż nadbiega, krwią oblany.

MĄŻ

       Cóż ci jest, mój wierny, mój stary? —


JAKUB

       Niech ci czart odpłaci w piekle upór twój i męki moje. — Tak mi Panie Boże dopomóż! —

       umiera


MĄŻ

       rzucając płaszcz

       Niepotrzebnyś mi dłużej — wyginęli moi, a tamci klęcząc wyciągają ramiona ku zwycięzcom i bełkocą o miłosierdzie! —

       spoziera naokoło

       Nie nadchodzą jeszcze w tę stronę — jeszcze czas — odpocznijmy chwilę. — Ha! już się wdarli na wieżę północną — ludzie nowi się wdarli na wieżę północną — i patrzą, czy gdzie nie odkryją hrabiego Henryka. — Jestem tu — jestem — ale wy mnie sądzić nie będziecie. — Ja się już wybrałem w drogę — ja stąpam ku sądowi Boga. —

       staje na odłamku baszty, wiszącym nad samą przepaścią

       Widzę ją całą czarną, obszarami ciemności płynącą do mnie, wieczność moją bez brzegów, bez wysep, bez końca, a pośrodku jej Bóg, jak słońce, co się wiecznie pali — wiecznie jaśnieje — a nic nie oświeca. —

       krokiem dalej się posuwa

       Biegną, zobaczyli mnie — Jezus, Maryja! — Poezjo, bądź mi przeklęta, jako ja sam będę na wieki! — Ramiona, idźcie i przerzynajcie te wały!

       skacze w przepaść


Dziedziniec zamkowy. — Pankracy — Leonard — Bianchetti na czele tłumów — przed nimi przechodzą Hrabiowie, Książęta, z żonami i dziećmi, w łańcuchach. —

PANKRACY

       Twoje imię? —


HRABIA

       Krzysztof na Volsagunie. —


PANKRACY

       Ostatni raz go wymówiłeś — a twoje?


KSIĄŻĘ

       Władysław, pan Czarnolasu. —


PANKRACY

       Ostatni raz go wymówiłeś — a twoje?


BARON

       Aleksander z Godalberg. —


PANKRACY

       Wymazane spośród żyjących — idź! —


BIANCHETTI

       do Leonarda

       Dwa miesiące nas trzymali, a nędzny rząd armat i lada jakie parapety. —


LEONARD

       Czy dużo ich tam jeszcze? —


PANKRACY

       Oddaję ci wszystkich — niech ich krew płynie dla przykładu świata — a kto z was mi powie, gdzie Henryk, temu daruję życie. —


RÓŻNE GŁOSY

       Zniknął przy samym końcu. —


OJCIEC CHRZESTNY

       Staję teraz jako pośrednik między tobą a niewolnikami twoimi — tymi przezacnego rodu obywatelami, którzy, wielki człowiecze, klucze zamku Św. Trójcy złożyli w ręce twoje.


PANKRACY

       Pośredników nie znam tam, gdzie zwyciężyłem siłą własną. — Sam dopilnujesz ich śmierci. —


OJCIEC CHRZESTNY

       Całe życie moje obywatelskim było, czego są dowody niemałe, a jeślim się połączył z wami, to nie na to, bym własnych braci szlachtę...


PANKRACY

       Wziąść starego doktrynera — precz; w jedną drogę z nimi! —


   Żołnierze otaczają Ojca Chrzestnego i niewolników.


       Gdzie Henryk? — czy kto z was nie widział go żywym lub umarłym? — Wór pełny złota za Henryka — choćby za trupa jego! —


   Oddział zbrojnych schodzi z murów.


       A wy nie widzieliście Henryka? —



NACZELNIK ODDZIAŁU

       Obywatelu wodzu, udałem się za rozkazem generała Bianchetti ku stronie zachodniej szańców, zaraz na początku wejścia naszego do fortecy, i na trzecim zakręcie bastionu ujrzałem człowieka rannego i stojącego bez broni przy ciele drugiego. — Kazałem podwoić kroku, by schwytać — ale nim zdążyliśmy, ów człowiek zeszedł trochę niżej, stanął na głazie chwiejącym się i patrzał chwilę obłąkanym wzrokiem — potem wyciągnął ręce jak pływacz, który ma dać nurka, i pchnął się z całej siły naprzód — słyszeliśmy wszyscy odgłos ciała spadającego po urwiskach — a oto szabla, znaleziona kilka kroków dalej. —


PANKRACY

       biorąc szablę

       Ślady krwi na rękojeści — poniżej herb jego domu. —

       To pałasz hrabiego Henryka — on jeden spośród was dotrzymał słowa. — Za to chwała jemu, giliotyna wam. —

       Generale Bianchetti, zatrudnij się zburzeniem warowni i dopełnieniem wyroku. —

       Leonardzie! —

       wstępuje na basztę z Leonardem



LEONARD

       Po tylu nocach bezsennych powinien byś odpocząć, mistrzu — znać strudzenie na rysach twoich. —


PANKRACY

       Nie czas mi jeszcze zasnąć, dziecię, bo dopiero połowa pracy dojdzie końca swojego z ich ostatnim westchnieniem. — Patrz na te obszary — na te ogromy, które stoją w poprzek między mną a myślą moją — trza zaludnić te puszcze — przedrążyć te skały — połączyć te jeziora — wydzielić grunt każdemu, by we dwójnasób tyle życia się urodziło na tych równinach, ile śmierci teraz na nich leży. — Inaczej dzieło zniszczenia odkupionym nie jest. —


LEONARD

       Bóg Wolności sił nam podda. —


PANKRACY

       Co mówisz o Bogu — ślisko tu od krwi ludzkiej. — Czyjaż to krew? — Za nami dziedzińce zamkowe — sami jesteśmy, a zda mi się, jakoby tu był ktoś trzeci. —


LEONARD

       Chyba to ciało przebite. —


PANKRACY

       Ciało jego powiernika — ciało martwe — ale tu duch czyjś panuje — a ta czapka — ten sam herb na niej — dalej, patrz, kamień wystający nad przepaścią — na tym miejscu serce jego pękło. —


LEONARD

       Bledniesz, mistrzu. —


PANKRACY

       Czy widzisz tam wysoko — wysoko? —


LEONARD

       Nad ostrym szczytem widzę chmurę pochyłą, na której dogasają promienie słońca. —


PANKRACY

       Znak straszny pali się na niej. —


LEONARD

       Chyba cię myli wzrok. —


PANKRACY

       Milion ludu słuchało mnie przed chwilą — gdzie jest lud mój? —


LEONARD

       Słyszysz ich okrzyki — wołają ciebie — czekają na ciebie. —


PANKRACY

       Plotły kobiety i dzieci, że się tak zjawić ma, lecz dopiero w ostatni dzień. —


LEONARD

       Kto? —


PANKRACY

       Jak słup śnieżnej jasności, stoi ponad przepaściami — oburącz wspart na krzyżu, jak na szabli mściciel. — Ze splecionych piorunów korona cierniowa.


LEONARD

       Co się z tobą dzieje? co tobie jest? —


PANKRACY

       Od błyskawicy tego wzroku chyba mrze, kto żyw. —


LEONARD

       Coraz to bardziej rumieniec zbiega ci z twarzy — chodźmy stąd — chodźmy — czy słyszysz mnie? —


PANKRACY

       Połóż mi dłonie na oczach — zadław mi pięściami źrenice — oddziel mnie od tego spojrzenia, co mnie rozkłada w proch. —


LEONARD

       Czy dobrze tak? —


PANKRACY

       Nędzne ręce twe — jak u ducha bez kości i mięsa — przejrzyste jak woda — przejrzyste jak szkło — przejrzyste jak powietrze. — Widzę wciąż! —


LEONARD

       Oprzyj się na mnie. —


PANKRACY

       Daj mi choć odrobinę ciemności! —


LEONARD

       O mistrzu mój! —


PANKRACY

       Ciemności — ciemności! —


LEONARD

       Hej! obywatele — hej! bracia — demokraty, na pomoc! — Hej! ratunku — pomocy — ratunku! —


PANKRACY

       Galilaee, vicisti!

       stacza się w objęcia Leonarda i kona

Logowanie

Menu

Aktualności

Uczelnie

Zygmunt Krasiński

Nie-Boska komedia