Uczelnieinfo.pl

Aktualności

Uczelnie

Sztuka romańska w Polsce w XII i na początku XIII wieku – dr Adam Soćko Drukuj Email
dr Adam Soćko – historyk sztuki urodzony w 1975 roku w Lublinie, absolwent UAM (1999), gdzie też, jako uczeń profesora Szczęsnego Skibińskiego, uzyskał doktorat w 2004 roku. Pracuje jako adiunkt w Instytucie Historii Sztuki UAM, a także jako kurator Galerii Sztuki Średniowiecznej oraz Zastępca Dyrektora Muzeum Narodowego w Poznaniu. W pracy badawczej koncentruje się na architekturze i rzeźbie średniowiecznej, interesuje się też sztuką nowożytną.

Sztuka romańska w Polsce w XII i na początku XIII wieku – dr Adam Soćko

Wykład poświęcony będzie panoramicznemu ujęciu najważniejszych zjawisk artystycznych jakie miały miejsce na ziemiach polskich w ciągu XII i na przełomie XII i XIII wieku. W okresie tym powstało w Polsce lub na zamówienie polskich inwestorów szereg wybitnych dzieł, których znaczenie nierzadko wykracza poza kontekst sztuki monarchii piastowskiej. XII wiek to okres, gdy w Polsce – po utracie królewskiej korony - zachodziły niezwykle istotne przemiany polityczne i społeczne, mające swe odzwierciedlenie w sztuce. Bolesław Krzywousty był ostatnim władcą okresu wczesnopiastowskiego, który skutecznie rywalizował w regionie z Cesarstwem Niemieckim tak pod względem politycznym, jak i militarnym. Interweniował w Czechach, podbijał i chrystianizował Pomorze. To za jego czasów powstała kronika tzw. Galla, będąca najstarszym zabytkiem literatury narodowej – znakomitym pomnikiem samoświadomości politycznej powstałym w kręgu dworu książęcego Piastów. Wprawdzie od chwili podziału państwa na dzielnice ranga Polski na arenie międzynarodowej malała, jednakże nowa sytuacja była niezwykle korzystna dla kreowania lokalnych centrów artystycznych związanych z dworami poszczególnych książąt dzielnicowych, nie zawsze już tożsamych z siedzibami biskupimi. Obok Poznania Gniezna, Wrocławia, Płocka i Krakowa szczególny status pod względem artystycznym uzyskały z czasem także mniejsze ośrodki - Sandomierz, Wiślica, Kalisz czy Legnica. Wraz z osłabieniem centralnej władzy książęcej wzrastała też rola artystycznych fundacji kościelnych – czego znakomitym świadectwem na polu architektury jest kolegiata w Tumie pod Łęczycą, a także kościół kanoników regularnych w Czerwińsku. Ten sam proces spowodował także szczególne umocnienie samoświadomości możnowładztwa świeckiego, którego przedstawiciele dopiero od schyłku XI wieku byli w stanie podjąć samodzielnie wysiłek budowy murowanych świątyń, by w wieku XII i XIII w sposób istotny współtworzyć pejzaż artystycznym kraju. Na początki XIII wieku przypadają też w Polsce najstarsze lokacje ośrodków miejskich. Zapoczątkowany wówczas proces miał niebawem odegrać zupełnie zasadniczą rolę w procesie rozwoju nowego stylu – gotyku.

Na przełomie XI i XII wieku budowana była druga już z kolei katedra krakowska. Tę wybitną realizację zachowaną częściowo jedynie w partii zachodniej można dziś rekonstruować dzięki wnikliwej pracy wawelskich archeologów. Monumentalna dwunawowa świątynia nawiązywała swym programem do monumentalnych dwuchórowych katedr cesarskich. Budowa krakowskiej katedry kulminowała w pierwszej połowie wieku XII. Nawiązująca do niej formą kolegiata w Tumie pod Łęczycą, największy zachowany kościół romański w Polsce, daje wyobrażenie na temat możliwości fundatorskich ówczesnych elit państwa piastowskiego.
W połowie XII wieku powstały znakomite drzwi brązowe, zamówione w Magdeburgu przez biskupa płockiego Aleksandra z Malonne. Ciekawy program ikonograficzny w wielu szczegółowych aspektach zdradza silne tradycji sztuki chrześcijańskiego Wschodu zakorzenione w Saksonii.
Wśród dzieł wyjątkowych w Polsce i intrygujących sytuuje się także dekoracyjna posadzka wiślicka. Wraz z reliktami dwóch pałaców książęcych oraz pobliskim kościółkiem joannitów w Zagości jest ona dokumentem powstawania lokalnego i niestety efemerycznego centrum artystycznego z 2 połowy XII wieku.
Za to zupełnie wyjątkowym zabytkiem zarówno pod względem jakości artystycznej, jak i programu treściowego są powstałe około 1175 roku Drzwi Gnieźnieńskie – jedyne w Europie monumentalne wierzeje poświęcone historii świętego, w dodatku pełne ukrytych znaczeń i aluzji w przebogatym programie dekoracyjnym. Wielkopolska, oprócz Drzwi Gnieźnieńskich może się też wylegitymować znakomitymi wyrobami złotniczymi. Drogocenne i kunsztowne kielichy liturgiczne o wysublimowanych programach treściowych powstawały w drugiej połowie XII wieku na dworze Mieszka Starego.
Do zabytków architektoniczno-rzeźbiarskich słynnych w całym świecie należy nadzwyczaj bogato i oryginalnie dekorowany kompleks klasztorny norbertanek w Strzelnie na Kujawach. Oryginalność i bogactwo programu ideowego rzeźby architektonicznej tamtejszych budowli daje świadectwo znakomitego wykształcenia żyjących w końcu XII wieku mniszek, które niewątpliwie współtworzyły system dekoracji świątyni konwentualnej.
Równie istotnym aspektem dla omawianego okresu, zresztą mającym niebagatelne znaczenie także dla sztuki późniejszych czasów, było sprowadzenie do Polski zakonu cystersów. Realizacja ich późnoromańskich świątyń w Małopolsce, na Śląsku i Pomorzu stanowi znakomity przykład łączności ówczesnej Polski z różnymi i odległymi środowiskami architektonicznymi. To właśnie wiek XII i początki następnego stulecia stanowią okres kiedy sztuka polska sowicie czerpała z doświadczeń najróżniejszych środowisk artystycznych - Lombardii, Burgundii, Nadrenii, Saksonii i innych. Tym samym młody kraj na dobre włączał się w europejski „krwioobieg artystyczny”. To wtedy właśnie Polska stała się w pełni integralną częścią łacińskiej Europy, a ślady tego procesu na zawsze zostały utrwalone w zachowanych po dziś dzień zabytkach.