LITERATURA I PŁEĆ

Oba pojawiające się w tytule wykładu słowa są zrozumiałe dla każdego użytkownika polszczyzny, lecz gdy zabierze się za nie teoretyk, a więc specjalista od konstruowania i definiowania pojęć, ich sensy się komplikują. Tym razem mówić będę  o  płci jako kategorii, którą można się posługiwać dla objaśniania zjawisk i tekstów literackich. Postaram się udowodnić, że jest ona w tym kontekście przydatnym narzędziem badawczym oraz interpretacyjnym, a także opowiem, jak kształtowały się dzieje tak rozumianej płci w literaturze i jej badaniach. Przy tej okazji krótko zarysuję historię tak zwanych studiów genderowych (od angielskiego słowa gender, czyli rodzaj). Studia te, będące jedną ze stosunkowo młodych i dynamicznie się rozwijających dziedzin wiedzy, dotyczą przede wszystkim stereotypowych wyobrażeń kobiecości i męskości oraz tego, w jaki sposób wpływają one na życie poszczególnych jednostek i zbiorowości ludzkich.
Od najdawniejszych czasów literatura piękna wpływała na nasze myślenie o tym, co znaczy być mężczyzną, a co – kobietą. Od antyku po wiek XIX w myśleniu o sztuce literackiej dominowała tak zwana koncepcja mimetyczna, od greckiego słowa mimesis – naśladownictwo. W świetle tej koncepcji literatura, podobnie jak inne sztuki, była naśladowaniem rzeczywistości, zatem również wizerunki kobiet i mężczyzn, jak i przedstawienia relacji między nimi, były zwierciadlanym odbiciem tego, co działo się w życiu, pewnego „naturalnego” stanu rzeczy. Dziś zagadnienie to postrzegamy inaczej, zdajemy sobie bowiem sprawę, że literatura jest jednym z kodów kulturowych nie tyle odbijających, co konstruujących, wytwarzających nasze wyobrażenia o świecie i o nas samych. Także o naszej płciowej tożsamości.
W moim wykładzie będę mówić o kulturowych wizerunkach kobiecości i męskości utrwalonych w literaturze polskiej różnych epok, o tym, w jaki sposób dokonywało się reprodukowanie lub podważanie stereotypów płciowych w dziełach wybitnych twórców. Przyjrzę się również fenomenowi pisarstwa oraz czytelnictwa kobiecego w kulturze zachodniej, pytając o to, jak aktywny udział kobiet w życiu literackim wpłynął (i nadal wpływa) na ogólny kształt literatury. Twierdzę bowiem, iż kobiecy żywioł wybitnie sprzyja rozwojowi literatury i choć autentyczny głos kobiecy na dobre zabrzmiał w przestrzeni literackiej stosunkowo późno – decydujący w tym względzie okazał się wiek XIX – to od tej pory stanowi jej ważny składnik.
„Polska kultura narodowa jest kulturą wybitnie męską” – pisze Maria Janion w swojej najnowszej książce pt. Niesamowita Słowiańszczyzna. Fantazmaty literatury (Kraków 2006). Podobnie „maskulinistyczny” charakter ma wszakże wiele innych kultur narodowych. Trzeba zatem się zastanowić, jakie są znaki szczególne polskiej „męskości” i czy jej kulturowa hegemonia jest (była) niepodważalna. Spróbuję wskazać takie momenty historyczne, w których – jak sądzę – dochodziły do głosu „kobiece” aspekty naszej zbiorowej mentalności i wyobraźni, na koniec zaś zapytam o to, jaka jest płeć polskości dzisiaj i jak tę kwestię ujmuje nasza rodzima literatura najnowsza.