Uczelnieinfo.pl

Aktualności

Uczelnie

Poezja polska XX wieku – tradycja i nowatorstwo Drukuj Email
Piotr Śliwiński – historyk i krytyk literatury, prof. UAM.


Poezja polska XX wieku – tradycja i nowatorstwo

UZYWANE TERMINY: „dwudziestowieczność”, tradycja, tradycja kluczowa, tradycjonalizm, kanon, romantyzm, neoklasycyzm, nowatorstwo, oryginalność, manifest, awangarda, awangardowość, nowoczesność, ponowoczesność.

I. Narodziny XX wieku w literaturze

Wiek XX jako pewna całość historyczna, rodzaj opowieści, osnutej wokół wojen światowych, totalitaryzmów, klęsk i tryumfów demokracji, walki o prawa jednostki i bezprzykładnego jednostek poniżenia, Holokaustu, egzystencjalizmu, rozkwitu cywilizacji technicznej i ruchów kontrkulturowych, ideałów nowatorstwa oraz idei kryzysu – rozpoczął się o kilkanaście lat później niż wiek XX w sensie kalendarzowym. Jest dzieckiem Wojny Światowej.

1/ Awangarda przeciw starym mitom i językom sztuki.

Awangarda inspirowała się zrazu przede wszystkim ekspresjonizmem (patrz – SŁOWNIK POJĘĆ) i futuryzmem (patrz – AWANGARDA), jej zaś najdoskonalszą postać – konstruktywistyczną, głęboko świadomą związku między językiem a charakterem rzeczywistości – odnajdujemy w grupie poetów skupionych wokół czasopisma „Zwrotnica”  (1922 – 1923, 1926 - 1927). Najwybitniejszym teoretykiem - papieżem awangardy polskiej, jak wówczas mówiono -  był Tadeusz Peiper, najwięcej lirycznego talentu posiadał Julian Przyboś. Oprócz nich Awangardę Krakowską tworzyli Jan Brzękowski, Jalu Kurek, Adam Ważyk.

2/ Wielcy reformatorzy polskiej prozy: Gombrowicz, Schulz, Witkacy.
3/ Obywatele i wizjonerzy: (stary) Żeromski i (młody) Miłosz.

Żeromski  (Przedwiośnie – 1924) to obraz bogaty nie tyle w realia i konkrety, ile w ładunek napięć i energii moralnej, raczej przy¬powieść, parabola o Polsce, ostrzeżenie i wezwanie do rady nad skutecznym działaniem, które byłoby zdolne wyprowadzić tę Ojczyznę „na wyżynę świata, gdzie jest jej miejsce”.
[…] pierwsze próby opisania nowej Polski nie dały się uwieść pokusie łatwego entuzjazmu i bezkry¬tycznego optymizmu.
    (Artur Hutnikiewicz, Trzy obrazy przedwiośnia...)

Żagaryści, rysując perspektywę aksjologicznego krachu i wska¬zując na jego nieodwracalność, wolni byli jednak od deter¬ministycznego porażenia, gdyż wizje ich — w znacznym stopniu oparte na wzorcach apokaliptycznych oraz romantycznych — przynosiły równocześnie obrazy „drugiego brzegu”, niewyraźne zarysy uniwersum odnowionego, obmytego z występku, cier-pienia i zła w „kąpieli” z ognia i krwi. Antycypowana katastrofa była dla nich kataklizmem tyleż przerażającym, co i koniecznym; była tragiczną w swej nieuchronności terapią wstrząsową mogącą ocalić człowieczy świat od całkowitego rozpadu. U podłoża tego wyobrażenia stała wielka tradycja kulturowa: apokaliptyka bi¬blijna z Objawieniem św. Jana na czele, koncepcje chiliastyczne i romantyczne idee posłannictwa, klasycystyczne przekonanie o nawrocie do pierwotnych wcieleń i historiozoficzne mniemania o spiralnym rozwoju faz kultury, chrześcijańska idea „Nowego Jeruzalem” i rewolucyjne rojenia o możliwości społeczno-politycznej utopii.
    (Stanisław Bereś, Ostatnia wileńska plejada...)

4/ Poeta Osobny – Bolesław Leśmian.

II. Poezja powojenna – etos i artyzm

1/ Świat literatury – świat w literaturze: poezja między Przybosiem a Miłoszem.
2/ Awangarda po Oświęcimiu – Tadeusz Różewicz
3/ Język i wolność –przypadek Mirona Białoszewskiego.
4/ Romantyczne obowiązki: od Nowej Fali do literatury stanu wojennego.

[…] powinna być nieufnością. Krytycyzmem. Demaskacją. Powinna być tym wszystkim aż do chwili, gdy z tej Ziemi zniknie ostatnie kłamstwo, ostatnia demagogia i ostatni akt przemocy. Nie sądzę, aby to właśnie poezja miała do tego doprowadzić (jeśli zresztą cokolwiek jest w stanie do tego doprowadzić). Ale wierzę, że poezja może się do tego przy¬czynić: może nauczyć człowieka myśleć o świecie w katego¬riach racjonalnej nieufności wobec wszystkiego, co zagraża mu pod postacią kłamstwa, demagogii i przemocy. Stanie się tak wtedy, gdy poezja, o której myślę, będzie nieufna w pełni, konsekwentnie, gdy będzie zdzierać maski pozorów nie tylko z zewnętrznego świata ale i z samej siebie. Gdy będzie zarówno w tym, co ją otacza, jak i w tym, co tkwi wewnątrz niej, ukazywać skłócenie, niejednolitość i wieloznaczność czającą się pod powierzchnią harmonii, zgody i oczywistości.
6.
Od tego musi zacząć. Od nieufności, która oczyści drogę temu, czego wszyscy potrzebujemy. Mam na myśli - to nic nowego, zgoda, ale już niemal zapomnieliśmy, na czym nam powinno zależeć - mam na myśli, oczywiście, prawdę.
(S. Barańczak. Parę przypuszczeń na temat poezji współczesnej)


III. Rok 1989: koniec? początek? ciąg dalszy?

[…] w ciągu prawie dwustu lat od epoki porozbiorowej poczynając, a na stanie wojennym i okresie po nim kończąc, w Polsce prze¬ważał dość jednolity styl kultury, który nazywam symboliczno-romantycznym. Romantyzm właśnie - ja¬ko pewien wszechogarniający styl - koncepcja i pra¬ktyka kultury - budował przede wszystkim poczucie tożsamości narodowej i bronił symboli tej tożsamości. Dlatego nabrał charakteru charyzmatu narodowego. Stawiał drogowskazy i zaciągał warty na ich straży. Kanon romantyczny przechodził z pokolenia na po¬kolenie. Dość jednolita - mimo wszelkich odstępstw, znaczonych nieraz wielkimi nazwiskami twórców – kultura ta organizowała się wokół wartości ducho¬wych zbiorowości, takich jak ojczyzna, niepodległość, wolność narodu, solidarność narodowa. Interpretacja tych wartości posługiwała się kategoriami bądź tyrtejskimi, bądź martyrologiczno-mesjanistycznymi; współżyły one, czasem antynomicznie, czasem harmo¬nijnie, w modelu kultury romantycznej. Dominującą rolę odgrywała tutaj literatura, tzw. sztuka słowa i wszy-stko właściwie służyło przekazowi jej uświęconych tre¬ści, jej patriotycznego posłannictwa.
    (M. Janion, Zmierzch paradygmatu. [W:] „Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś”. Warszawa 1996)

1/ Obok tradycji: nowe tematy i nowe języki w twórczości tzw. pokolenia „brulionu”.
2/ Prywatność i zaangażowanie poezji najnowszej.
3/ Kondycja postmodernistyczna literatury polskiej.

Piotr Śliwiński – historyk i krytyk literatury, prof. UAM, autor i współautor kilku książek na temat literatury współczesnej, współpracownik „Tygodnika powszechnego”, „Res Publiki Nowej”, „Polonistyki”, „Gazety Wyborczej”, „Dziennika”.